१७. विभिन्न बालीका रोग तथा कीराहरु तिनको व्यवस्थापन

१७.. अन्न बाली

धान बालीमा क्षति गर्ने मुख्य कीराहरू

कीराको नाम

पहिचान

क्षतिको लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. रिट्ठे, ट्वाँटी र

कीर्थो कीरा

(Seed bed beetle, Mole Cricket, Field Cricket)

वयस्क अवस्था चम्कि लो कालो

हुन्छ र लाभ्रे खैरो रङ्गको हुन्छ ।

वयस्क र लाभ्रे दुवै माटो भित्र

बस्दछ न् । ट्वाँटी कीराको खुट्टा

बढी मोटो र बलि या नङग्रा भएका

हुन्छन् भने कीर्थो मा साधारण उफ्रने

किसि मका खुट्टा हुन्छन् ।

बि रुवाको कलि लो अवस्था मा

माटो मुनि रहेको जरा र डाँठको

भाग खाई दि न्छ र बि रुवाहरू

मर्दछ न् ।

ट्वाँटी कीराले आलीमा दुलो

पारेर पानी चुहि ने समस्या पनि

गराउँछन् ।

खेतमा पानी पटाउने ।

सालि न्दा आक्रमण हुने खेतमा, रोपाई गर्नु अगावै क्लो रपाइरिफस

१०% GR .५ केजी वा क्लो रपाइरिफस ४% GR .७५ केजी

प्रति रोपनी वा क्लो रपाइरिफस २०% EC (जस्तै डर्सवान वा

फि नेवान वा रुसवान) नामक कीटनाशक विषादी १ मी.ली. प्रति

लीटर पानीका दरले खेतमा पानी सुकाएर छर् ने ।

. गवारो

(Borer)

वयस्क अवस्था मा विभि न्न आकार

प्रकारका पुतली हुन्छन् । लाभ्रेहरू

फि का पहेंला अथवा गुलावी

रङ्गका अथवा शरीरमा धर्का

भएका हुन्छन् यि नीहरू विरुवाको

डाँठ भित्र रहन्छन् ।

बि रुवाको कलि लो अवस्था मा

आक्रमण भएमा मृत गावा (Dead

heart) देखि न्छन् यदि विरुवाको

फूलफुल्ने अवस्था मा आक्रमण

भएमा भुस मात्र भएको सेतो वाला

(White head) देखि न्छन् ।

गवारोको क्षति कम गर्न हरेक वर्ष धान काटी सकेपछि रहेको सम्पूर्ण

ठूटा नि काली जलाइ दि ने अथवा ठूटा डुब्ने गरी पानी पटाइ दि ने

अथवा धान काटेपछि खेतलाई जोतिदि ने ।

बेर्ना को पातको टुप्पो मा दखिे एका फु लहरूलाई पातको टुप्पो चुडेर

नष्ट गर्ने ।

प्रकाश पासोको माध्यमबाट वयस्क पुतलीलाई आकर्षण गरी मार्ने ।

ट्रा इकोग्रामा परजीवी कीरा ५०,०००–१,००,००० प्रति हेक्टरका

दरले रोपाइ गरेको ३–४ हप्ता पछि छाड्ने ।

धान खेतको आलीमा भटमास लगाउने

व्या सीलस थुरीनजि यन्सि स (Bt.) ३ ग्राम प्रति लि टर पानीका दरले

छर्क ने । • गवारोहरूको धेरै प्रकोप भएको खेतमा कारटाप हाइड्रोक्लो राइड ४

%GR (जस्तै अनुदान, विदान, कीटाप, आदि ) वा फिप्रोनि ल ०.

% GR (जस्तै रीफ्री, रिजेन्ट, टाटाजेन्ट आदि ) दाना विषादी कुनै

एक १.२५ के.जी. प्रति रोपनीका दरले वा क्लो रानट्रा नीलीप्रोल ०.

% GR (जस्तै फेरटेरा) खेतमा छि पछि पे पानी जमाइ छर् ने । विषादी

छरेपछि ४ दि नसम्म खेतबाट पानी बग्न दि नु हुँदैन ।

माकुरा, लामा सिंगे फट्याङग्रा जस्ता मित्र जीव को संरक्षण गर्ने ।

. धानको

काँडादार खपटे

हि स्पा (Rice

Hispa)

वयस्क खपटे कीरा नि लो–कालो

रङ्गको काँडा दार पँखेटा भएको

हुन्छ ।

यसले नोक्सा न पुर् याएको पातमा

सेता धर्सा हरू र सेता धब्बा हरू

देखि न्छन् ।

बेर्ना को पातको टुप्पो मा दखिे एका फु लहरूलाई पातको टुप्पो चुडेर

नष्ट गर्ने

व्या डमा टम्म पानी जमाएर पानीमा उत्रेका खपटेलाई जम्मा गरी नष्ट

गर्ने ।

प्रकोप बढी भएमा अन्ति म बि कल्पको रुपमा बजारमा सजि लैसँग

उपलब्ध हुने सम्पर्क बि षादी क्लो रपाइरिफस २० % EC (जस्तै

डर्सवान, डरमेट, फाइनवेन) .२५ मिलि प्रति लि वा

लाम्डा साइहेलोथ्रिन ५ % EC (जस्तै एजेन्ट प्लस, व्राभो ५०००,

कराते, सूर्य एजेन्ट) .५ मिलि प्रति लि टर वा मालाथि यन ५० %

EC (जस्तै साइथि यन, अनु मालाथि यन, सूर् याथि यन) .५ मिलि

प्रति लि टर पानीमा मि साइ छर् ने ।

.फड्के (कीराहरू

हरियो, खैरो र सेतो

पि ठ्यू भएको)

(Hoppers)

कुनै हरिया, कुनै सेता र कुनै खैरा

किसि मका फुत्तफुत्त उफ्रने

किसि मका मसि ना कीराहरू हुन्छन्

धानका विरुवाहरू सुकेर

मर्दछ न् ।

विरुवाहरू गाँजि न र बढ्न

सक्दैनन् ।

धानको वोटमा वाला नलागी

पराल जस्तो भई वोट सुकेर

जान्छ ।

उपयुक्तजातको छनौट गर्ने । ढि लो लगाईएको भन्दा छि टो लगाईएको

र ढि लोपाक्ने भन्दा छि टो पाक्ने धान बालीमा फड्केकीराको प्रकोप

कम भएको पाईएको छ ।

गाँजको घनत्व कम गर्ने । धान रोप्ने समयमा प्रति गाँजमा २—३ वटा

भन्दा बढी बेर्ना हरू नरोप्ने ।

नाईट्रो जनयुक्त मलखादको उचि त प्रयोग गर्ने।

समय समयमा गोडमेल तथा सरसफाई गरी कीराको बैकल्पिक आश्रयस्थल नष्ट गर्ने ।

३–४ दि नको फरकमा खेतमा पानीको सतह बढाउने घटाउने र

सुकाउने गर्नुपर्छ ।

धान खेतको पर् यावरणमा मित्र जीव को संख्या अत्यन्त कम वा शुन्य

र शत्रु जीव को संख्या अत्यध िक रहेको समयमा अन्ति म बि कल्पको

रुपमा रासायनि क विषादीको प्रयोग गर्ने । दैहि क बि षादीहरू एसीफेट

७५ %SP (जस्तै एसीफेट, आस्ता फ, लेन्सर) २ मिलि वा

वुप्रोफेजि न २५ % SC (जस्तै वुप्रोलोड, डेभि फेजि न) .५ मिलि वा

फिप्रोनि ल ५ % SG (जस्तै रिजेन्ट, स्टा ल्कर, डेभि जेन्टप्लस) २–३

मिलि वा इमि डाक्लोप्री ड १७.% SL (जस्तै अनुमि दा, एटम,

केमि डा, हिमि डा) १ मिलि प्रति ४ लि टर पानीमा वा कार्वो सल्फा न

२५ % EC (जस्तै मार्स ल) १ मिलि प्रति लि टर वा एजाडि राक्टी न

.०३ % EC (जस्तै नि म्वेसि डीन, मल्टी नीम) २ मिलि आलो

पालो गरी एक–एक हप्ताको फरकमा छर्क नु पर्दछ । बि षादी छर्क दा

धानको बि रुवा माथि बाट होइन बि रुवाको फेदमा पर्ने किसि मले

छर्क नु पर्दछ ।

.धानको पतेरो

(Rice bug)

वयस्क पतेरो खैरोमा हरियो

मिसि एको हुन्छ भने वच्चा पतेरो

हरियो हुन्छ । यसलाई समातेर

विस्ता रै थि च्दा नराम्रो गन्ध

छोड्छ ।

पातमा बढी आक्रमण भएमा वोट नै

पहेंलिने हुन्छ र वालामा आक्रमण

गरेको छ भनेदानाहरूमा खैरो दाग

देखि ने, दानाहरू फोस्रा हुने अथवा

आधा फोस्रि एका दाना हुने गर्दछ ।

खेत भित्र तथा वरपरको झारपात गोडमेल गरी पतेरोको वैकल्पिक

आश्रयस्थललाई नष्ट गर्ने ।

एकै समय पाक्ने धानका जातहरू छनोट गरी लगाउने ।

प्रकाश पासोको माध्यमबाट वयस्क कीरालाई मार्न सकि न्छ ।

डर्टी ट्रयापको प्रयोग गर्ने । यसको लागि गाई भैंसीको ताजा

पि सावमा कपडा वा जुटको वोरालाई भि जाएर एउटा घोचोको एक

छेउमा बांध्ने र उक्त घोचोलाई धान बारीको बीचमा लगेर गाड्ने

गर्नुपर्दछ । ट्रयापमा आकर्षि त भएका पतेरोहरूलाई बाहि र पट्ठीबाट

प्लाष्टिकको झोलाले छोपी संकलन गरी मार्ने ।

यो कीराको प्रकोप ज्या दा भएमा अन्ति म बि कल्पको रुपमा

कीटनाशक विषादी जस्तै मालाथि यन ५० % EC (जस्तै साइथि यन,

अनुमालाथि यन, सूर् याथि यन) २ मिलि प्रतिलि ट र अथवा

साइपरमेथ्रिन २५ % EC (जस्तै

अनुकील, साइपरसीड, केआइसाइपर) वा फेन्भेलेरेट २० % EC

(जस्तै अनुफेन, फेनभल, कीफेन ) .५ मिलि प्रति लीटर पानीका

दरले कुनै एक विषादी विरुवा राम्ररी भि ज्ने गरी छर्नु पर्दछ ।

. पात वेरुवा

(Leaf roller)

हल्का खैरो रङ्गका वयस्क पुतली

हुन्छन् । पखेटामा दुईवटा बाङ्गा–

टि ङ्गा धर्सा हरू हुन्छन् । लार्भा

हल्का हरियो रङ्गका हुन्छन् ।

पातलाई वेरेर भित्र पट्टि बसी पातको

हरियो पदार्थ खाईदिन्छन् र पात

सुक्दछन् ।

धान रोप्ने बेलामा स्वस्थ र बलिया बेर्ना हरूको प्रयोग गर्ने ।

नाईट्रो जनयूक्त मलको उचित प्रयोग गर्ने ।

धान खेतको राम्ररी गोडमेल गर्ने ।

काँडेदार डोरीलिई दुवै छेउमा समातेर खेतको दुई छेउमा बस्ने र

धानलाई छुवाएर क्रमशः विपरित दिशा तिर जाने । यसो गर्नाले धानको

पातमा रहेका पात वेरुवाका लार्भा हरू पानीमा खसेर नष्ट हुन्छन् ।

बि . टी.क्रुस्टा की नामक जैविक विषादी १.५ मि .लि . प्रति लिटर पानीमा मिसाई खेतमा छर्कने । प्रति हेक्टर जमिनमा ५००—६०० लीटर जैविक विषादी र पानीको झोल प्रयोग गर्ने ।

प्रकोप बढी भएमा अन्तिम विकल्पको रुपमा बजारमा सजिलैसँग उपलब्ध हुने सर्म्पक विषादी क्लोरपाइरिफस २० % EC (जस्तै डर्सवान, डरमेट, फाइनवेन) .२५ मिलि प्रति लि वा कार्वोसल्फा न

२५ % EC (जस्तै मार्स ल) १ मिलि प्रति लिटर, कारटाप

हाइड्रोक्लोराइड ४ % GR (जस्तै अनुदान, विदान, कीटाप) १ मिलि

प्रतिलि टर वा लाम्डा सहोइलोथ्रिन ५ % EC (जस्तै एजेन्टप्लस, व्राभो ५०००, कराते) .५ मिलि प्रति लिटर वा अजाडीराक्टी न ०.१५ % (जस्तै मल्टी नेमोर, नि कोनि म) ३–५ मिलि प्रति लिटर दरले छर्ने ।

. मिलिवग

(Mealy bug)

वयस्क सानो, गुलावी रङ्गको,

नरम शरीर भएको, सेतो मैन जस्तो

पदार्थले ढाकि एको हुन्छ । कुनै

पखेंटा भएका र कुनै पखेंटा विहि न

हुन्छन् ।

बि रुवा रोगाउने, बढ्न नसक्ने,

जि ङरिङ्ग परेर पहेंलि न्छन् बि रुवामा

बाला लाग्दैन ।

खेतमा पानीको सतह बढाउने ।

खेतभित्र र वरीपरी रहेका घाँसपातहरू हटाउने ।

कीराको प्रकोप ज्या दा भएमा अन्ति म बि कल्पको रुपमा गवारोमा

वताइएका विषादी प्रयोग गर्ने ।

धान बालीका मुख्य रोगहरू

रोगको नाम

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. व्लाष्ट रोग (Blast)

पातमा स–साना सेता टीका बीचमा

भएका लाम्चि ला खैरा थोप्ला देखा

पर्दछ न् । बाला देखि तलको डाँठको

वरिपरी वा आँख्ला मा खैरो रङ्ग

भएको दाग पनि देखि न्छन् ।

रोग नि रोधक जातहरू लगाउने ।

कार्बेन्डाजि म ५०%WP(जस्तै बेभिष् टिन वा डेरोसाल) २–३ ग्राम प्रति कि लो ग्राम बीउका

दरले बीउ उपचार गरी व्या ड राख्ने ।

सि फारिस अनुसार नाइट्रो जन मल प्रयोग गर्ने ।

खेतमा पानी जमाई राख्ने ।

ट्रा इसाइकाजोल ७५%WP ( जस्तै बान, लोजि क, ट्रिप ) .७५ ग्राम प्रति लि टर वा

सुगामाइसि न ३%SL (जस्तै कासुबी, कि माइसि न) .५ मि .लि . प्रति लि टर पानीमा, वा

हेक्जा कोनाजोल ५% EC (जस्तै एभोन, कम्फोर्ट , हेक्जा प्रस) २ ग्राम प्रति लि टर वा

क्रेसोक्जि म मि थाइल ४४.SC (जस्तै इर्जो न) १मि .लि . प्रतिलि टर पानीमा मि साई १५ दि नको

फरकमा २–३ पटक छर् ने ।

.व्या क्टेरियल लि फ

व्ला ईट (Bacterial leaf

blight)

पातको कि नाराबाट लामो पहेंला वा

खैरा रङ्गका धर्सा हरू देखि न्छन्, पात

टुप्पो बाट सुकेर मर्दछ ।

रोग नि रोधक जातहरू लगाउने

सि फारिस अनुसार रासायनि क मल हाल्ने ।

रोग लागेको खेतमा केही दि न पानी सुकाईदि ने ।

स्टेप्टो माइसि न सल्फेट ९% + टेट्रा साइक्लि न ह्याइड्रोक्लो राइड १% WP एग्रि माइसि न–१००,

.२५ ग्राम प्रति लि टर पानीको झोलमा बीउलाई ३० मि नेटसम्म डुबाएर बीउ उपचार गर्ने ।

. खैरो थोप्ले रोग

(Brown leaf spot

disease)

पात वा धानका गेडामास–साना

गोलाकार वा लाम्चि ला खैरो

थोप्ला हरू देखि न्छन् ।

कार्बेन्डाजि म ५०%WP(जस्तै बेभिष् टिन वा डेरोसाल) २–३ ग्राम प्रति कि लोग्राम बीउका दरले

बीउ उपचार गरी ब्या ड राख्ने ।

सि चं ाई भएको ठाउँमा चत्रै महि नाको शरुु मा नै सि फारिस गरिएका उन्नत जातका धानहरू रोप्ने ।

मेन्को जेव ७५ % WP (जस्तै डाइथेन एम–४५.) विषादी ३ ग्राम प्रति लि टर वा प्रोपि नेब

७०% WP (जस्तै एनाट्रा कोल, कि एन्ट्रा , एन्ट्र गोल्ड) ३ ग्राम प्रति लि टर पानीको दरले मि साई

१५ दि नको फरकमा ३ पटक छर्क ने ।

.फेद कुहि ने रोग (Foot

rot)

रोगी विरुवा अग्लो नहुने, पहेंलि ने र

अन्तमा फेद कुहि एर मर्दछ न् ।तल्लो

आँख्ला हरूबाट जरा नि स्कन्छन् ।

रोगी बोट भएको खेतबाट बीउ संकलन नगर्ने ।

कार्वे न्डाजि म ५०%WP(जस्तै वेभिष् टिन वा डेरोसाल) ढुसीनाशक विषादी २ ग्राम प्रति कि लो

बीउका दरले उपचार गरी व्या ड राख्ने ।

रोग ग्रस्त बोटहरू उखेलेर नष्ट गर्ने ।

रोग अवरोधक जात लगाउने तर खुमल४ जस्ता रोग नसहने जात नलगाउने ।

.पातको फेद डढुवा रोग

(Sheath blight)

पातको फेदमा अण्डा कार खैरा

थोप्ला हरू भएपछि आकारमा बृद्धि

हुँदै जान्छ र ढूसीको कालो गिर्खा हरू

(Sclerotia) देखापर्दछ । बोटको

माथि ल्लो भागमा समेत पुग्छर सुकेर

डढेको जस्तो देखि न्छ ।

नाइट्रो जन मल सि फारिस मात्रामा भन्दा बढी प्रयोग नगर्ने ।

उन्नत जातको धान रोप्दा बोट देखि बोटको दूरी बढाउने ।

भेलि डामाइसि न ३% L (जस्तै सि थमार , भालि गन, ओजोरो) ३ ग्राम प्रति लि टर

पेनसाइक्यूरोन २२.% SC (जस्तै मोन्से रेन २५०) .५ मि .लि . प्रति लि टर पानीमा वा

कार्वे न्डाजि म ५० % WP (जस्तै वेभिष् टिन वा डेरोसाल) ढुसीनाशक विषादी १.५ ग्राम प्रति

लि टर पानीको दरले मि साई १०–१२ दि नको फरकमा २ पटक छर् ने ।

प्रोपि कोनाजोल २५% EC (जस्तै बम्पर, बोनस,टि ल्ट) १ मि .लि . प्रति ४ लि टर पानीमा

मि साई १०–१२ दि नको फरकमा २ पटक छर् ने ।

. खैरा रोग (Khaira

disease)

जि ंकको कमीले देखि ने यो रोगमा रोगी

बोटको फेदति रको पात पहेंलि एर

जान्छ । पातमा खैरा थोप्ला हरू पनि

देखि न्छन् । पछि पूरै पात खैरो वा रातो हुन्छ । गाँज थपि ने र बढ्ने क्रम

रोकि न्छ

धान र उखुको घुम्ती बाली लगाउने ।

लक्षण देखापरे पछि २० ग्राम जिंक सल्फेट र १२% ग्राम चून ५० लि टर पानीमा मि साई प्रति रोपनीका दरले १० दि नको फरकमा २ पटक छर्क ने । • नाइट्रो जन र फस्फो रस मल सि फारिस मात्रा भन्दा बढी प्रयोग नगर्ने ।

लक्षण देखि एमा केही दि न सम्म खेतमा पानी सुकाउने ।

नाइट्रो जन र फस्फो रस मल सि फारिस मात्रा भन्दा बढी प्रयोग नगर्ने ।

लक्षण देखि एमा केही दि न सम्म खेतमा पानी सुकाउने ।

मकै बालीमा क्षति गर्ने मुख्यकीराहरू

कीरा

पहिचान

क्षतिको लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. फेद काट्ने

कीरा

(Cutworm)

वयस्क पुतली ध्वाँ से रङ्गको र

मध्यम आकारको हुन्छ । लाभ्रे

खरानी रङ्गको हुन्छ र छोइ दि यो

भने बटारिएर बस्दछ ।

दि उँसो लाभ्रेहरू लुकेर बस्छन र राती

बाहि र आई बोटलाई जमि नको

सतहमुनि बाट वा माथि बाट काट्दछन् ।

काटेको विरुवाको जरा नजि क माटोमा कोट्याएर लाभ्रेहरू खोजी

नष्ट गर्ने ।

वि. टी.के. नामक जैविक बि षादी वा मालाथि यन ५ % DP २ ग्राम

प्रति केजी गहुँको चोकर मि साएको चारा प्रति रोपनी आधा केजी का

दरले साँझमा प्रयोग गर्ने ।

क्लो रपाइरीफस १०% GR (जस्तै देवीव ान) वा मालाथि यन ५%

DP (मालाथि यन ५% धूलो) १ के.जी. प्रति रोपनीका दरले माटोको

उपचार गर्ने ।

. खुम्रे कीरा

(White

grub)

खुम्रे खपटेहरू गाढा खैरो रङ्गका

हुन्छन् । लाभ्रेहरूको टाउको खैरो

रङ्गको र शरीर सेतो रङ्गको हुन्छ ।

छोइदि यो भने बटारिएर बस्छ ।

यि नीहरूले माटो भि त्रै बसी जराहरू

खान्छन् जसले गर्दा बि रुवाहरू बढ्न

सक्दैनन् मर्दछ न् । मर्न लागेको बि रुवा

उखलेर हेर्दा जराहरू सबै खाएको

पाइन्छ ।

खेतबारीलाई गहि रो गरेर जोती दि नाले यी कीराहरू सूर्यको तापले

गर्दा मर्दछ न् साथै परजीवी एवं चराहरूले खाई दि न्छन् ।

काँचो गोवर मल प्रयोग नगर्ने ।

क्लो रपाइरीफस (जस्तै डर्सव ान १०%) विषादी १ के.जी. वा

क्लो रान्ट्रानिलिप्रो ल ०.%GR (जस्तै फरटेरा) प्रति रोपनीका दरले

मकै छर्नु भन्दा अघि छर् ने ।

खपटे माउलाई बि जुली बत्तीको पासोमा आकर्षण गरी मार्ने ।

१ के.जी. प्रति रोपनीका दरले दानामा उत्पादि त हरियो ढुसी

(Metarhizium anisopliae) मकै छर् ने समयमा लाईनमा छर् ने ।

. फौजी

कीरा (Army

worm)

वयस्क पुतली ध्वाँ से रङ्गको हुन्छ र

पूर्णरुपले बढेका लाभ्रेहरू गाढा

हरियोमा अलि पहेलो रङ्ग

मिसि एको जस्ता हुन्छन ् पि ठ्यँ ू पट्टि

अस्पष्ट धर्का हरू हुन्छन् ।

लाभ्रेहरूले मकैको बि रुवाको सबै भाग

खाइ दि न्छन् बाँकी केही राख्दैन ।

डेल्टा मेथ्रिन २.%EC (जस्तै डेसि स, डेल्सा इड, डि स) .२ मी.ली.

प्रति लि टर पानीमा मि लाई छर् ने

व्यासि लस थुरेन्जेन्सि स कुर्स्टा की व्या क्टेरिया (Bt.k.) १ ग्राम प्रति

लि टर पानीमा मि साई छर् ने ।

अर्को खेतमा जाने बाटो अवरोध हुने गरी खाडल खनी खाडलमा

पानी र विषादी राखि दि ने ।

. गवारो

(Borer)

कुनै हल्का खैरो रङ्गका हुन्छन्र

शरीरमा चारवटा खैरो रङ्गका

धर्का हरू हुन्छन् । कुनै लाभ्रेको रङ्ग

हल्का पहेंलोमा गुलाफी रङ्ग

मिसि एको हुन्छ ।

भर्खर नि स्केका लाभ्रेहरूले पात

खान्छन् पातहरूमा प्रशस्त छिद्रा हरू

हुन्छन् । पछि यि नीहरू डाँठ भित्र पसी

गुवो खानाले गुवो मर्दछ । विरुवाको

टुप्पो मा लाभ्रेहरूले बिष्ट्या एको पदार्थ

देखि न्छ ।

परजीवी कीरा ट्रा इक्रोग्रामा १ लाख प्रति हेक्टरका दरले छोड्ने ।

गवारो लागेको बोटहरू उखेलेर नष्ट गरी दि ने ।

मकै भाँचेर ढोड काटेपछि ठुटाहरू नष्ट गर्ने ।

डाइमेथोयट ३०% EC .५ मि ली प्रति लि टर वा थायामेथोक्जा म

१२.% EC+लाम्डा साइलाथ्रिन ९.% EC १ एम एल प्रति ४

लि टर पानीमा मि साई ५०० लि टर मिश्र ण प्रति हेक्टर छर् ने ।

मकै बालीका मुख्य रोगहरू

रोगको नाम

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

.पातमा लाग्ने डढुवा

(Leaf blight)

पातमा ठूला लाम्चि ला आँखा आकारका खैरा दागहरू देखा पर्दछ न्

। पछि ती थोप्ला हरू एक आपसमा जोडि ई पात सुकाई दि न्छन् ।

स्वस्थ बीउको प्रयोग गर्ने ।

रोग अबरोधक जातहरूः मनकामना–३, गणेश–१, गणेश–२

लगाउने ।

कार्वे न्डाजि म ५० % WP (जस्तै बेभिष् टिन) ढुसीनासक बि षादी २

ग्राम प्रति कि लो बीउका दरले बीउ उपचार गरी रोप्ने ।

.घोगा कुहि ने (Ear

rot)

घोगाको टुप्पो बाट रातो वा गुलाफी रङ्ग भई कुहि न थाल्दछ । कुनै

बेला घोगाको फेदबाट पनि कुहि ने गर्दछ ।

रोग अबरोधक जातहरूः गणेश–२, मनकामना–१ रोप्ने ।

स्वस्थ्य घोगाहरू छनोट गरी बीउ राख्ने ।

कार्वे न्डाजि म ५० % WP वा बेभिष् टिन ढुसीनासक बि षादी २ ग्राम

प्रति कि लो बीउका दरले बीउ उपचार गरी बीउ रोप्ने ।

.कालो पोके (Head

smut)

धान चमरा कालो भई लट्टा परेको जस्तो देखि न्छ । घोगामा दानाको

सट्टा कालो बीजाणुको धूलोले भरिएको हुन्छ ।

स्वस्थ बीउको प्रयोग गर्ने ।

बारीमा कालो पोके रोग देख्ने बित्ति कै जम्मा गरी नष्ट गर्ने

धेरै रोग आउने क्षेत्रमा कार्वे न्डाजि म ५० % WP (जस्तै वेभिष् टिन)

२ ग्राम प्रति के.जी. बीउको दरले उपचार गरी रोप्ने ।

.डाँठ कुहि ने (Stalk

rot)

जमि न भन्दा माथि डाँठको दोश्रो आँख्ला नजि कैको भि त्री भागको

गुदीको रङ्ग बदलि न्छ र डाँठ कुहि न गई बोट ढल्दछ ।

सि फारिस मात्रामा मल प्रयोग गर्ने ।

रोगको जीव ाणु गभारोबाट सर्ने हुँदा उक्त गभारो नि यन्त्र ण गर्न विषादी

प्रयोग गर्ने ।

. डाउनी मि ल्ड्यु

(Downy mildew)

पातहरू पहेंलि एर सानो हुने र पातमा धर्सा हरू देखि न्न् ।

स्वस्थ बीउको प्रयोग गर्ने ।

रोग अवरोधक जातहरू रामपुर २, रामपुर कम्पोजि ट लगाउने ।

मेन्को जेव ७५ प्रति शत डव्लु पि (जस्तै डाइथेन एम–४५.) विषादी ३

ग्राम प्रति लि टर वा मेटालेक्सि ल ८ % मेन्को जेव ६४ % ( जस्तै

क्रिनोक्सि ल गोल्ड, रिडोमि ल एम जेड, टयागमील) २ ग्राम प्रति

लि टर पानीमा मि साई छर् ने ।

. ध्वाँ से थेप्ने रोग

(Gray Leaf spot)

धान चमरा निस्कि ने बेलामा फेद नजि कका पातमा शुरुमा स–साना

पहेंला वा खैरा दाग बनाउँछ र दुइ तीन हप्ता भित्र नशासँग समान

अन्तरमा लाम्चि ला धर्सा हरुमा परिवर्त न हुन्छ । धर्सा हरु जोडि दै गई

पुरै पात ध्वस्त हुन्छ । पातबाट डाँठ, घोगाको खोस्टा मा पनि लाग्छ ।

घोगाहरु साना, हलुका, थोते, टेडा हुने हुन्छ ।

गणेश १, मनकामना ३, मनकामना १, हि लपुल पहेलो र देउती

जातका रोग सहन सक्ने जात लगाउने ।

मकै छि टो रोप्ने र पातलो रोप्ने । घुम्ती बाली अपनाउने ।

रोगीबोटका अवशेष जलाउने, रोगको लक्षण देखि नासाथ पात

हटाउने । सन्तुलि त मलखाद प्रयोग गर्ने ।

ढुसीनासक विषादी कार्बेन्डाजि म ५०%WP(जस्तै वेभिष् टिन वा

वेनोफेट) १ ग्राम वा डाइथेन एम ४५ वा साफ २ ग्राम प्रति लि टर

पानीको दरले छर् ने ।

गहुँ बालीमा लाग्ने कीराहरू

कीराको नाम

लक्षण

व्यवस्था पन विधि

.कीटकीटे खपटे

लार्भा (Wire worm) ले जरा काटी दि न्छ र बोट सुक्छ ।

मकैको फें द काट्ने कीराको जस्तै विषादी प्रयोग गर्ने ।

सि ंचाई सुविधा भएमा राम्रोसँग सि ंचाई गर्ने ।

. लाही कीरा

बाला पसाउने बेलामा यसले दुःख दि न्छ । लाही कीराहरूले

कलीलो बालाको रस चुसी नोक्सा न गर्दछ न् ।

लेडी विटल्स (मि त्रु खपटे) प्रयोग गर्ने ।

डायमेथोएट ३०% .सी. को १ मी.ली.प्रति लि टर पानीका दरले छर्क ने ।

.गुलावी गभारो

यि नीहरूले गहुँको गुवो काटी नोक्सा न गर्छन् ।

धानमा नोक्सा नी गर्ने गबारोको नि यन्त्र णका उपायहरु अपनाउने ।

गहुँबालीका मुख्य रोगहरू

रोगको नाम

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. डढुवा रोग (Leaf blight)

साना खैरो रङ्गको थोप्ला हरू पातमा देखिछ न् ।

पछि ती थोप्ला हरू बढ्छन् एक आपसमा

जोडि ई पातसुकेको वा डढेको जस्तो देखि न्छ ।

कार्बोक्सि न १७.%+थि रम १७.%(जस्तै भाइटाभेक्स–२००) २ ग्राम प्रति

कि लोका दरले बीउ उपचार गर्ने ।

सि फारिस मात्रामा पोटास मलको प्रयोग गर्ने ।

ठि क समयमा गहुँ छर् ने ।

रोग अवरोधक जातहरू लगाउने ।

. खैरो सि न्दुरे (Brown rust)

पातको माथि ल्लो सतहमा सुन्तला रङ्गका

फोकाहरू देखि न थाल्दछ न् । ती फोकाहरू

छुट्टाछुट्टै रहेका हुन्छन् ।

रोग अवरोधक जातहरू लगाउने ।

सि फारिस गरिए अनुसार मलखादको प्रयोग गर्ने, ठीक समयमा गहुँ छर् ने

गहुँको बोट ठूलो भएमा म्या न्को जेव ७५% WP (जस्तै डाइथेन एम–४५)

नामक विषादी १.५–२ के.जी. प्रति हे. ७५०लि टर पानीमा मि साई १५ दि नको

अन्तरमा २–३ पटक छर्क ने । वा

प्रोपि कोनाजोल २५% EC ( जस्तै बोनस, बम्पर, टि ल्ट २५) .७५ ग्राम प्रति

लीटर पानीका दरले मि साई छर्क ने ।

. पहेंलो सि न्दुरे (Yellow

rust)

पातको माथि ल्लो सतहमा पहेंला, लाम्चि ला

फोकाहरू एकअर्का सँग मि ली धर्सा परेर रहेका

हुन्छन् ।

रोग अवरोधक जातहरू जस्तैः डव्लु के १२०४, पासाङ्गल्हा मु लगाउने र ठीक

समयमा गहुँ छर् ने । सि फारिस गरिए अनुसार रासायनि क मल प्रयोग गर्ने ।

माथि खैरो सि न्दुरे जस्तै व्यव स्था पन विधी अपनाउने ।

. कालो पोके (Loose smut)

बालामा दाना लाग्नुको सट्टा कालो ढूसीको

जिव ाणुले भरिएको हुन्छ ।

स्वस्थ बीउको प्रयोग गर्ने ।

कार्बोक्सि न १७.%+ थाईराम १७.%(जस्तै भाइटाभेक्स–२००) विषादी २

ग्राम वा टेबुकोनाजोल २ % DS (जस्तै क्याभि यट , राक्सि ल) १ ग्राम प्रति

केजी गहुँको बीउका दरले बीउ उपचार गरी छर् ने ।

रोग लागके ो बालाबाट धलू ो नझर्दै उखले ेर खाल्डो मा गाड्ने अथवा जलाई दि ने ।

अन्नपूर्ण–४ जातको गहुँमा यो रोग कम लाग्ने हुँदा यो जात लगाउने

.गन्हा उने कालो

पोके(Stinking smut or hill

bunt)

रोगी दानाहरू गोलाकार हुन्छन् कालो रङ्गको

रोगको जीव ाणुहरू ले भरिएका हुन्छन् । ती

जीव ाणुहरू दाना फुटाएर बाहि र झर्दछ न् ।

नजि कबाट सँघु ्दा माछा कु हि एको जस्तो गन्ध

आउँछ ।

दुई तीन वर्ष सम्म घुम्ती बाली लगाउने वा गहुँ नै नलगाउने ।

कार्बोक्सि न १७.%+थि रम १७.% (जस्तै भाइटाभेक्स–२००) २ ग्राम प्रति

केजी गहुँको बीउका दरले बीउ उपचार गरी छर् ने ।

स्वस्थ बीउको प्रयोग गर्ने ।

जौ बालीमा लाग्ने मुख्य रोगहरू

रोगको नाम

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. पहेंलो सि ंन्दुरे (Yellow rust)

पातको माथि ल्लो सतहमा पहेला,

लाम्चि ला फोकाहरू एक अर्का सँग मि ली

धर्सा भएर रहेका हुन्छन् ।

रोग अवरोधक जात लगाउने ।

. धर्से रोग (Stripe rust)

पातको माथि ल्लो सतहमा पहेंला धर्सा का र

धब्बा हरू देखि न्छन् ।

कार्बोक्सि न १७.%+ थाईराम १७.%(जस्तै भाइटाभेक्स–२००) २ ग्राम प्रति केजी

बीउका दरले उपचार गरी लगाउनाले रोगको प्रकोप एकदमै कम भएको पाइएको छ।

.कालो पोके (Smut)

बालामा दाना लाग्नुको सट्टा कालो ढूसीको

जीव ाणुले भरिएको हुन्छ ।

स्वस्थ बीउको प्रयोग गर्ने ।

कार्बोक्सि न १७.%+थि रम १७.% (जस्तै भाइटाभेक्स–२००) विषादी २ ग्राम

प्रति केजी बीउका दरले बीउ उपचार गरी छर् ने ।

रोग लागेको बालाबाट धूलो नझर्दै उखेलेर खाल्डो मा गाड्ने अथवा जलाईदि ने ।

१७.. कोसेबालीः चना, मास, भटमास, मुङ्ग, चना रहरमा क्षति पुयाउने कीराहरू

कीराकोनाम

पहिचान

क्षतिको लक्षण

व्यवस्थापन विधि

.झुसि लकीरा

(Hairy

caterpillar)

वयस्क हल्का पहेंला पखेटा भएको पुतली

हुन्छ । यसका अघि ल्ला पखेटामा मसि ना र

पछि ल्ला पखेटामा अलि क ठूला काला

थोप्ला हरू हुन्छन् पुतलीको पेटको रङ्ग रातो

हुन्छ । पूर्ण विकसि त लाभ्रेको शरीरमा राता

काला झुसै झुसले भरिएको हुन्छ ।

झुसि ल कीराहरूले पातको सम्पूर्ण

हरियो भाग खाईदि नाले पातहरू

सेतो पातलो कागज जस्ता हुन्छन् ।

अन्तमा बि रुवा पात विहीन

हुने गर्दछ ।

झुसि लकीराहरू झुण्डमा रहेकै अवस्था मा पातलाई टि प्ने

र संकलन गरी नष्ट गर्ने ।

कीराको प्रकोप ज्या दा भएमा कीटनाशक विषादी

डेल्ट्रा मेथ्रिन २.% .सी. (जस्तै डेसि स) १ मी.ली. वा

साइपरमेथ्रिन १०% .सी. (जस्तै रिपकड, डेभि साइपर)

. मी.ली. प्रति लि टर पानीका दरले कुनै एक विषादी

छर् ने ।

.कोसामा लाग्ने

गवारोहरू (Pod

borers)

वयस्क पुतली हल्का पहेंलो रङ्गका हुन्छन् ।

अन्य गवारोको वयस्क पुतलीको पखेटामा सेता

धब्बा भएका ध्वाँ से खालका हुन्छन् । कुनै

वयस्क पुतली नीलो रङ्गका पनि हुन्छन् । पूर्ण

विकसि त लार्भा को शरीरमा रङ्गी विरङ्गी

धर्सा हरू हुन्छन् यि नले समय समयमा रङ्ग

वदली रहन्छन् ।

कोसामा प्वा लहरू देखि न्छन् ।

लाभ्रेले आधा शरीर कोसा भित्र

पसाएर खाएको प्रष्ट देख्न सकि न्छ ।

यौनजन्य कीरा आकर्ष ण पदार्थ “हेलील्यूर” को प्रयोग

गरेर भाले पुतलीलाई समात्न सकि न्छ । धेरै संख्या मा

भाले पुतली देखि एमा अन्य व्यव स्था पन विधि अपनाउन

सकि न्छ ।

मसि ना लाभ्रे देखि नासाथ व्या सीलस थुरीन्जेन्सि स

भेराइटी कुर्स टाकीको पानीमा मिसि ने धूलो १ ग्राम प्रति

लि टर पानीका दरले मि साएर वेलुकी पख छर् ने ।

न्यूक्लि यर पोलि हेड्रोसीस भाइरस, हेली (एन.पी.भी.) को

१०० एल. . को १ मी.ली. वा २०० एल. . को०.

मी.ली. प्रति लीटर पानीमा२–३ थोपा नीर मि साई मि साएर बनाएको झोल बेलुकीपख छर् ने ।

नि ममा आधारित कीटनाशक विषादीहरू जस्तै

मार्गो सोम ०.१ ई.सी.वा मल्टिनि म ०.०३ ई.सी.

मी.ली. प्रति लि टर पानीका दरले बनाएको झोल छर् ने ।

इमामेक्टि न बेन्जा ेएट ५% SG (जस्तै कि ङ्ग स्टा र,

एनस्टा र) .५ मी.ली. प्रति लि टर पानीमा बनाएको

झोल छर् ने ।

अरु बि षादी गोलभडे ँ ाको गबारोमा जस्तै प्रयोग गर्न

सकि न्छ ।

. लाही र पात

खन्ने कीरा

(Aphid and

leafminor)

लाही सानो कीरा जस्ले विरुवाको रस चुसेर

खान्छ । पात खन्ने कीराको लार्भा ले बि रुवामा

नागवेली आकारको सुरुंग बनाएर पातको भित्र

बसी हरियो भाग खान्छ ।

वोट रोगाउने, वढन नसक्ने साथै

पहेलो हुने हुन्छ ।

गोलभडे ँ ामा बताए जस्तै व्यव स्था पनका उपायहरु

अपनाउने ।

मुसुरो बालीका रोगहरू

रोगको नाम

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. ओइलाउने रोग (Wilt)

बेर्ना अवस्था मा बोट एक्का सी ओइलाउन थाल्दछ र पात

सुक्दै जान्छ । फूलफुल्ने बेलामा पनि वोटको टुप्पो

ओइलाउदै जान्छ । पात पहेंलि दै जान्छ र पूरैबोट ओइलाएर

मर्दछ ।

रोग नलाग्ने वा कम लाग्ने जातहरू सि मल, शि खर, खजुरा–१,

खजुरा–२ लगाउने ।

दुई बर्षको घुम्ती बाली अपनाउने ।

चाडै रोपेमा रोग लाग्ने समय छल्न सकि न्छ ।

. जरा कुहि ने रोग (Root rot)

बोटको तल्लो पातहरू पहेंलि दै माथिति रका पातहरू

पहेंलि न थाल्दन् । रोग लागेको बोटको मुख्य जराहरू र

सहायक जराहरू कुहि एका हुन्छन् ।

रोगग्रस्त क्षेत्रमा ३–४ वर्ष सम्म मुसुरो नलगाउने ।

घुम्ती बाली प्रणाली अपनाउने ।

.डढुवा रोग (Blight)

पातको टुप्पा हरू खाद्यतत्वको कमि बाट भएजस्तो रङ्ग

बदलि ई सुक्दै जान्छ । माथि ल्ला हाँगाहरू पहेला भई

सुक्दछ न् ।

रोग देखापर्ने बित्ति कै म्या न्को जेव ७५% WP (जस्तै डाइथेम एम.

४५, इण्डोफि ल एम ४५, सूर्य एम ४५) नामक बि षादी २–३ ग्राम

प्रति लि टर पानीमा मि साई ७ दि नको फरकमा २–३ पटक छर् ने ।

चना बालीका रोगहरू

रोगको नाम

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. खैरे रोग (Botrytis grey

mold)

पातका टुप्पा हरू रङ्ग बिहि न भएर सुकेर जान्छन् । फूल

कुहेर कोसा नलाग्नु नै रोगको प्रमुख लक्षण हो । जीव ाणुका

लागि वातावरण सुहाउँदो भएमा वोटको सबै भागमा फूस्रो

वा काला खैरा थोप्ला हरू देखापर्दछ न् ।

चनाको वोट ठाडो हुने जात पातलो हुने गरी लगाउने ।

कार्वे न्डाजि म ५०% WP (जस्तै वेभिष् टिन) १ ग्राम प्रति लि टर

पानीमा मि साई फूल फुल्ने बेलामा छर् ने ।

. फेद कुहि न रोग (Foot rot)

रोगी बेर्ना वा बोटहरू पहेंला हुन्छन् तर पातहरू

ओइलाएका हुँदैनन् । माटोको सतह र तलति र बोट

कुहि एको हुन्छ र सेतो ढुसीले ढाकेको हुन्छ ।

घुम्ती बाली प्रणाली अपनाउने ।

कार्वे न्डाजि म ५०% WP (जस्तै वेभिष् टिन) ३ ग्राम प्रति केजी

बीउको दरले उपचार गरेर रोप्ने ।

. कालो जरा कुहि ने (Root

rot)

यो रोग लागेपछि बोट पहेंलि न्छन् र ओइलाउँछ । मसि नो

जराहरू कुहेर झर्दछ न् बाँकी भएका जरा कालो हुन्छन् ।

फेद कुहि न रोगको व्यव स्था पनका उपायहरु अपनाउने ।

रहर बालीमा लाग्ने रोगहरू

रोगको नाम व्यवस्था पन विधि

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

.ओइलाउने (Wilt)

बोटको फेदबाट टुप्पोति र प्या जी रङ्गको धब्बा फैलदै

जान्छ । यो रोगमा कुनै कुनै हाँगा मात्र ओइलाउन पनि

सक्छ । खास गरेर फूल फुल्ने र कोसा लाग्ने बेलामा

ओइलाउने रोग देखा पर्दछ ।

रोग नलाग्ने जात जस्तै रामपुर रहर लगाउने ।

रोग मुक्त खेतबाट बीउ छान्ने ।

रहर र अन्नबाली मिश्रि त खेती गर्ने ।

वाली चक्र अवलम्वन गर्ने ।

.बाँझोपन (Sterility

mosaic)

खेतबारीमा ठाउँ ठाउँमा होचा, फूलका हाँगाहरू गुचुमुच्च

भई फूल फुलेको हुन्छ । उक्त हाँगाहरू फि क्का हरियो कोसा

नलागेका बोटहरू टाढैबाट सजि लैसँग देखि न्छन् । पातहरू

फि क्का हरियो र गाढा हरियोको मिश्र ण भई छिर्बि रे पनि हुन

सक्छ ।

रोग कम लाग्ने जातहरू जस्तै बागेश्वरी, रामपुर रहर लगाउने ।

रोगको श्रोतको रुपमा रहेको बहुवर्षी य रहर र हाँगा काटि एका

रहरका बोटहरू नाश गर्ने ।

रोग सार्ने सुलसुलेको संख्या घटाउन घुम्ती बाली लगाउने ।

१७.. आलु बालीका हानि कारक कीराहरू

कीराको नाम

पहिचान

क्षतिको पहिचान

व्यवस्थापन विधि

.फेद काट्ने लाभ्रे (Cut

worm)

ध्वाँ से वा खैरो रङ्ग चि ल्लो शरीरको

ढाडतर्फ अस्पष्ट धर्सा हरू र चलाई दि ँदा

गुडुल्कि ने हुन्छ ।

काटि एको बोटको फेद र

आलुमा प्वा ल हुन्छ ।

काटेको बि रुवाको जरा नजि क माटोमा कोट्याएर लाभ्रेहरू

खोजी नष्ट गर्ने ।

खेतमा विरुवा नजि क केही झारपात राखेमा रातमा लार्भा

त्यहाँ वस्छन र विहानीपख हेरी मार्ने ।

क्लो रपाइरिफस१०%GR (जस्तै डर्सव ान १०% गेडा) वा

मालाथि यन धूलो १ के.जी. प्रति रोपनीका दरले माटोको

उपचार गर्ने ।

. रातो कमि ला (Red ant)

भाले कमि लाको शारिरीक बनोटमा

अरिंगालको जस्तो हुन्छ र पारदर्शक

पखेटाहरूका नशाहरू काला खैरा

देखि न्छन् । पोथी कमीला लामो

बनावटको हुन्छ र यसका पखेटाहरू

हुँदैनन् ।

आलुमा माटो सहि तका

मसि ना वा ठूला छि द्रहरू

हुन्छन् ।

आलु रोप्नु अघि क्लो रपाइरिफस १०% GR वा २०%

झोलले माटोको उपचार गर्ने ।

कमि ला खेतमा देख्ना साथ सि ंचाइको व्यव स्था गर्ने ।

गहुँत, असुरो, केतुकी,तीते पाती,खिर्रो वा चि उरीको पीनाको

प्रयोग गर्ने ।

कमि लाकाे गाेला नजि क भएकाे शंका लागेमा नष्ट गर्ने ।

. खुम्रे (White grub)

बोसो समानको सेतो शरीर, टाउको

खैरो–रातो, ठूल–ठूला ३ जोर खुट्टा

भएको र छुदा खुम्चि ने हुन्छ ।

माटो मुनि चपाईएका डाँठ

देखि न्छन् ।

खपटे माउलाई बि जुली बत्तीको पासोमा आकर्षण गरी मार्ने ।

१ के.जी. प्रति रोपनीका दरले दानामा उत्पादि त हरियो ढुसी

(Metarhizium anisopliae) आलु रोप्ने समयमा

लाईनमा छर् ने ।

काँचो गोबर मल प्रयोग नगर्ने ।

रातो कमि लालाई जस्तै विषादी छर् ने ।

. थोप्ले खपटे (Epilachna

beetle)

वयस्क खपटे, गोलाकार, खैरो र

माथि ल्लो पखेटाहरूमा १२ वा २८ वटा

थोप्ला भएको । लाभ्रे, बाङ्गाटि ङ्गा

काँडा र पहेंलो शरीर भएको हुन्छ ।

पातको हरियो भागहरू

कोत्रेको र आँखी परेका

पातहरू देखि न्छन् ।

डेल्ट्रा मेथ्रिन २८ %EC १ मी.ली प्रति लि टर पानीमा वा

मालाथि यन ५० %EC १मी.ली. प्रति लि टर पानीमा मि साइ

छर्

. कागे खपटे

नि लो, कालो शरीर र टाउको खैरो रातो

हुन्छ ।

बोटभरी बसी पातहरू

खाएपछि बोट नासि न्छ ।

थोप्ले खपटेको जस्तै ।

.आलुको पुतली (Potato

tuber moth)

लाभ्रेको रङ्ग हलुको गुलाफी, टाउको

गाढा खैरो र छुँदा असाध्यै चलमलाउने

हुन्छन् । वयस्क पुतली खैरो र सानो

हुन्छ ।

लाभ्रेको रङ्ग हलुको गुलाफी, टाउको

गाढा खैरो र छुँदा असाध्यै चलमलाउने

हुन्छन् । वयस्क पुतली खैरो र सानो

हुन्छ ।

लक्षण देखि एका पात चुडेर नष्ट गरि दि ने ।

बत्ति को पासो प्रयोग गर्ने ।

गहि रोमा आल ु रोप्ने र आलकु ो दाना छोपि ने गरी उके रा दि ने ।

सि ँचाइको राम्रो व्यव स्था गर्ने ।

कीरा भएको शंका लागेका बीउ आलु मालाथि यन ५०

%EC १ मी.ली. प्रति लि टर पानीमा झोल बनाइ

५–१०मि नेट डुबाएर छहारिमा सुकाएर भण्डा र गर्ने ।

पि .टि . एम लुरको प्रयोग गर्ने ।

बि .टि .के. जैविक विषादीको प्रयोग गर्ने ।

नयाँ आलुलाई पुरानो कीरा लागेको आलुसँग नमि साउने ।

छहारिमा सुकाईएका तीतेपाती वा ठूला पाते वेथे, पुदि ना वाेझाे धुलाे बीच बीचमा राखिदि ने हात्तीबार सि स्नुका पात

टुक्रापारी सञ्चि त आलु माथि तह मि लाई राख्ने ।

. लाही कीरा र लि फमाइनर

(Aphid)/ Leaf minor

कमलो, हरियो वा पहेंलो, हरियो शरीर र

पखेटा भएको वा नभएको हुन्छ ।

लाहीको माउ र बच्चा दुवैले

कलि ला पातहरूको तल्लो

सतहमा बसेर रस चुस्दछ ।

यसले गर्दा बोट ख्या उटे

हुन्छ । पात पहेंलो र

गुजुमुज्ज परेको हुन्छ ।

यसको प्रकृति क शत्रु लेडीबर्ड बि टल वा जालीदार पखेटा

भएको कीरा प्रयोग गर्ने ।

पहेंलो पासो (Yellow trap) को प्रयोग गर्ने ।

रोपेको एक महि ना पछि लाही देखि एमा डायमेथोएट ३०

%EC को १ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा मि साइ छर्क ने ।

गोलभडे ँ ामा जस्तै व्यव स्था पन गर्ने ।

आलु बालीका रोगहरू

रोगको नाम

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. डढुवा रोग (Leaf blight)

पातको टुप्पा वा कि नारमा सानो खैरो भि जेको जस्तो

दाग देखापर्दछ । जुन चाँडै बढ्छ र दागको पछाडि

हेर्दा सेतो भुवा जस्तो ढुसी देखि न्छ । यो रोग डाँठ र

दानामा पनि लाग्दछ पछि पूरै बोट सुकेर डढेको

जस्तो देखि न्छ ।

रोग कम लाग्ने वा रोग अबरोधक जातहरू लगाउने ।

खते बारी सरसफाई गर्ने, नाभो हटाउने, स्वस्थ बीउ प्रयोग गरी आल ु खते ी गर्ने ।

रोग देखि ने बित्ति कै म्या न्को जेव ७५% WP (जस्तै डाईथेन एम–४५) को

३ ग्राम प्रति लि टर पानीको दरले ७ दि नको फरकमा ३ दखिे ४ पटक छर् ने ।

रोग धेरै बढेमा मेटाल्याक्सि ल ८% म्या न्को जेव ६४% WP (जस्तै रिजेमि ल

७२% WP वा क्रिनोक्सी ल गोल्ड ७२% WP) .५ ग्राम प्रति लि टर पानीमा

राखी छर् ने । अरु विषादी गोलभेडाको डढुवामा जस्तै गर्ने ।

. ऐजेरु (Wart disease)

आलुको दानाको आँखाहरूमा ससाना सेता

खटि राहरू जस्ता लक्षण देखि न्छन् । जुनपछि बि स्ता रै

बढेर काउली जस्तो फुक्क भई पूरा दानालाई नै घेरी

आलुको आकार बिग्रि न्छ । त्यस्तो आलु पछि कालो

हुँदै जान्छ र कुहि न्छ ।

रोग लागेको खेतबाट उत्पादि त बीउ नरोप्ने ।

रोग लागेको खेतमा आलु नरोप्ने ।

. ओइलाउने वा खैरो पि प

चक्के रोग (Brown rot)

बोट एक्का सी पानी नभएको जमि नमा उम्रे जस्तो

ओइलाएर मर्न थाल्दछ । रोगी दाना काट्दा नशा

वरिपरी खैरो चक्का हुने र पि प जस्तो नि स्कन्छ ।

रोग लागेको खेतबाट उत्पादि त बीउ नरोप्ने ।

रोग ग्रस्त क्षेत्रमा अन्नबालीसँग घुम्ती बाली लगाउनु पर्दछ ।

रोग लागेको बोट जलाउने वा दाना जम्मा गरी गाड्ने ।

. दादे रोग (Common

scab)

आलुको सतहमा केही उठेका अथवा खाडल परेका

दादहरू देखापर्दछ न् ।

रोग रहि त स्वस्थ्य आलु रोप्ने । रोगी आलु नष्ट गर्ने ।

रोग ग्रस्त क्षेत्रमा घुम्ती बाली लगाउने ।

आलु बढ्ने बेलामा माटोमा चि स्या न कायम राख्ने ।

१७.. तरकारी बालीका रोग कीराहरू

फूलकोवी समूह (फूलकोवी, बन्दा कोवी, ब्रोकाउली, मुला, रायो, सलगम, ग्याँ ठकोवी आदि ) का बालीलाई क्षति पुयाउने प्रमुख कीराहरू

कीराको नाम

पहिचान

क्षतिको पहिचान

व्यवस्थापन विधि

. बन्दा को पुतली

(Cabbage

butterfly)

वयस्क पुतलीको पखेंटाको रङ्ग सेतो र

अघि ल्ला पखेंटाको करीब अग्र भागमा

काला धब्बा हरू हुन्छन् । कुनै पुतलीका

लाभ्रेहरूको शरीरमा पहेंला धर्सा हरू हुन्छन्

भने कुनै पुतलीका लार्भा हरू हरिया हुन्छन् ।

पातमा प्वा लै प्वा ल भेटि न्छन् ।

प्रकोप बढी भएको खण्डमा सम्पूर्ण

पातहरू खाईदि न्छन् ।

कीराका पहेंला फुल र लाभ्रेहरूलाई जम्मा गरी नष्ट गर्ने ।

पुतलीहरूलाई हाते जालीले पक्रेर नष्ट गर्ने ।

कीराको प्रकोप बढी भएमा साइपरमेथ्रिन १०%EC

मी.ली अथवा मालाथायन ५०% .सी. २ मी.ली प्रति

लि टर वा इमामेक्टि न बेन्ज्वा इड ५%SG .५ मी.ली प्रति

लि टर पानीमा बनाएको झोल छर् ने ।

.इटबुट्टे पुतली

(Diamond

Back Moth)

वयस्क पुतली खैरो रङ्गको हुन्छ ।

पखेंटाको भि त्री कि नारामा सेतो त्रि कोणाकार

तीनवटा चि न्हहरू हुन्छन् । पुतली बसेको

बेला उक्त चि न्हहरू मि लेर र्इंटको आकार

बन्दछ ।

पातको हरियो भाग खाईदि नाले

पातहरू हरियो झि ल्ली जस्तो

वन्दछ न् । प्रकोप बढी भएमा

बि रुवाको सम्पूर्ण पातहरू नष्ट भई

बढ्न सक्दैनन् ।

तरकारी लि ईसके पछि बाँकी रहके ा बोट र पातलाई नष्ट गर्ने ।

फूलकोवी समूहका बाली र गोलभेंडासँगै लगाउने ।

प्राकृति क शत्रुहरू जस्तै कोटेसि या प्लुटेली, एपान्टेलि स

प्लुटेली, कमि ला, माकुरा, चरा आदि को संरक्षण गर्ने .

यसको आकर्षण ल्यूरको प्रयोग गर्ने ।

लार्भा साना हुँदा Btk. को प्रयोग गर्ने ।

एजाडि राक्थ् रिन ०.०३% EC (जस्तै मल्टि नीम,

निम्बिसिडि न) ५ मी.ली प्रति लीटर पानीमा राखेर छर् ने ।

Beauveria bassiana जैविक विषादी २५ मी.ली प्रति

लीटर पानीमाका दरले साँझ पख छर् ने

इमामेक्टी न बेन्ज्वा इट ५% SG (जस्तै कि ङ्ग स्टा र ,

एनस्टा र) .५ ग्राम प्रति लीटर पानीमा मि साएर छर् ने ।

.सूर्ति को पात

खाने लाभ्रे

(Tobacco

caterpillar)

वयस्क पुतली खैरो रङ्गको हुन्छ र यसका

पखेटामा वाङ्गा टि ङ्गा धर्सा हरू हुन्छन्

लाभ्रेहरू प्रायः गरी हरियो खैरो रङ्गका

हुन्छन् ।

शुरुको आक्रमणमा पातहरूमा प्वा लै

प्वा ल देखि न्छन् । प्रकोप बढी हुँदा

सम्पूर्ण पात खाई बि रुवा पात बि हीन

बन्दछ ।

फुल र लाभ्रेहरू जम्मा गरी नष्ट गर्ने ।

खेतबारीमा पानी पटाउने ।

माथि इटवुट्टे पुतलीको व्यव स्था पन गर्न बताइएका नि मजन्य

विषादी प्रयोग गर्ने ।

अडीरलाई पासो बालीको रुपमा लगाउन सकि न्छ ।

स्पो डो ल्यूर वा स्पो डो एन.पि .भि . को प्रयोग गर्ने ।

गोलभडे ँ ामा बताए जस्तै गर्ने ।

.उफ्रने खपटे

(Flee beetle)

वयस्क कालो उपि याँ जस्तो फड्कने खपटे

हुन्छ

पातहरू मसि ना प्वा लैप्वा ल हुन्छन् ।

माथि सूर्ति को पात खाने लाभ्रेलाई बताईएको नि मजन्य पदार्थ र

विषादी प्रयोग गर्ने ।

. माटो मुनी बसी

क्षति गर्ने कीराहरू

(खुम्रे, फेद काट्ने

कीरा, रातो

कमि ला, कीर्थो )

(Soil Insects)

खुम्रेः वयस्क खैरो तथा कालो हुन्छ र लाभ्रे

हँसि या आकारको हुन्छ ।

फेद काट्नेः ध्वाँ से पुतली, लार्भा चि ल्लो

कालो

रातो कमि लाः जरा वरिपरी मसि ना खैरा

राता कीराको समूह

बि रुवा ओइलाउने र मर्ने ।

बि रुवा ढल्छ, विरुवा ओइलाउँछ र

मर्छ ।

काँचो गोबर प्रयोग नगर्ने ।

पानी पटाउने ।

झारपातको थुप्रो राखी कीरा जम्मा हुने पासो बनाउने ।

गहुँतको झोल बनाई माटो भि जाउने ।

सालि न्दा आक्रमण हुने खेतमा, रोपाई गर्नु अगावै

क्लो रपाइरीफस १०% GR (जस्तै देवीव ान १०% GR)

वा मालाथि यन ५% DP (मालाथि यन ५% धूलो) १ के.

जी. प्रति रोपनीका दरले माटोको उपचार गर्ने वा क्लो रपाइरिफस २० ई.सी. (जस्तै डर्सव ान, फाइनबान,

रसबान) नामक कीटनाशक विषादी १ मी.ली. प्रति लीटर

पानीका दरले खेतमा छर् ने ।

. लाही

पखेटा भएका र नभएका मसि ना हरिया

रङ्गका हुन्छन् । लाखौंको संख्या मा

देखि न्छन् ।

विरुवा रोगाउने ।

लाहीले आक्रमण गरेको

दखिे ने ।

अन्य कमि ला हि डेको देखि ने ।

सूर्ति को झोल बनाई छर् ने ।

गाईवस्तुको मुत्र र पानी (:) को अनुपातमा मि साइ २–३

दि न फरकमा पटक पटक छर् ने ।

गोलभेडामा वताए जस्तै गर्ने विषादी छर् ने ।

१७.. फूलगोवी समूह बालीका रोगहरू

रोगको नाम

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

.अल्टरनेरिया थोप्ले

(Altenaria Leaf

Spot)

खैरो वा कालो स–साना गोलाकार थोप्ला हरू पहि ले

पातमा देखा पर्दछ न् । ती थोप्ला मा पछि चक्का विकास

हुन्छ । त्यस्ता थोप्ला हरू डाँठ र कोसामा समेत

देखापर्छन् ।

रोगी पात र अन्य झारपात बटुलेर जलाउने।

स्वस्थ बीउ प्रयोग गर्ने ।

Mancozeb 75 %WP (डाईथेनएम–४५, Anu M-45) ढसीनाशक

बि षादी ३ ग्राम प्रति कि लो बीउका दरले बीउ उपचार गर्ने ।

Mancozeb 75 %WP (डाईथेनएम–४५, Anu M-45) वा

Copperoxychloride 50%WP (Blitox, Curex) ढसीनाशक

विषादी२–३ ग्राम प्रति लि टर छर्ने

.डाँठ कुहि ने रोग

(Sclerotinia Rot)

माटोको सतहनि रको काउलीको डाँठ कुहि न्छ र सेतो ढूसी

उम्रेको देखि न्छ वा फूल फुलेको बेलामा बोट ओइलाउँछ ।

बोटको डुकुको रङ्ग सेतो फुस्रो हुनुका साथै डाँठभित्र काला

गिर्खा हरू देखि न्छन् ।

रोग मुक्त क्षेत्रको बीउ प्रयोग गर्ने ।

रोगी बोटहरूको डाँठ बटुलेर जलाउने ।

तीनहप्तादेखि एक महि नासम्म रोग ग्रस्त खेतमा बाली लगाउनु अगाडि पानी

जमाउने ।

धानसँग घुम्ती बाली लगाउने ।

जमि न तयार गर्दा गहि रो खनजोत गर्ने ।

. नसा कालो भई

कुहि ने (Black rot)

पातको छेउबाट लक्षण शुरु भई अंग्रेजी भी (V) आकारको

पहेंलो लक्षण देखा पर्दछ र पछि नसाहरू कालो भै डाँठसम्म

पुगी वोट कुहि न्छ ।

रोग नलागेको क्षेत्रको स्वस्थ बीउ मात्र प्रयोग गर्ने ।

रोगी बोट बि रुवा हटाई नष्ट गर्ने ।

क्रुसि फेरी परिव ार बाहेक अन्य बालीसँग घुम्ती बाली लगाउने ।

.डाउनी मि ल्ड्यू

(Downy mildew)

पातमा स–साना प्या जी रङ्गका थोप्ला हरू देखि ई तल्लो

सतहमा सेतो ढूसी उम्रेको देखि न्छ रोग ज्या दा व्या डमा लाग्ने

भएतापनि अनुकूल वातावरणमा काउली समेत कालो भई

सुक्दछ । त्यस्तो पलको डाँठहरू समेत कालो हुन्छ ।

बीउलाई कार्बेन्डाजि म 50%WP (डेरोसाल) ले उपचार गरेर मात्र व्या ड

राख्ने

व्या ड राख्दा धेरैबाक्लो नराख्ने ।

रोगी पातहरू र झारहरू बटुलेर नास गर्ने ।

धेरै रोग लागेको खेतमा घुम्ती बाली लगाउने ।

Mancozeb 75 %WP (डाईथेन एम–४५, Anu M-45) वा Copper

oxychloride 50%WP (Blitox, Curex) ढसीनाशक बि षादी २–३ ग्राम

प्रतिलि टर छर् ने

. टर्नि प मोज्या क

भाइरस (Turnip

mosaic)

पातमा गाढा हरियो र हल्का हरियो रङ्गको छि रविरे लक्षण

देखा परि गाढा हरियो भागहरू माथि उठेका देखि न्छन् ।

रोगी बोट देखा पर्ना साथ उखेली जलाउने ।

रोग सार्ने लाही कीरा नष्ट गर्ने ।

रातो जातको रायोमा यो रोग कम लाग्दछ ।

. क्लब रुट (गदा

जस्तो जरा हुने) (Club

Root)

विरुवाको वृद्धि रोकि न्छ, पहेंलि न्छ, बढ्न सक्दैन ।

यस्ता विरुवा उखेलेर हेरेमा जरा गदा जस्तो डल्लो

परेको आकार देखि न्छ । जरा बाक्लो , मोटो र ठूलो

हुनाले जराको तलको भाग अत्यध िक ठूलो हुन जान्छ ।

तर फेद जरा (जमि न माथि को भाग) सामान्य हुने हुनाले

जरा गदा जस्तो देखि न्छ । यसरी वृद्धि भएका जराहरू

कुहि एर काला भएर जान्छन्।

घुम्ती बाली लगाउने (३–४ वर्ष मा मात्रै फूल कोवी वर्ग का तरकारी लगाउने )

रोगी बोट जलाई दि ने वा गाडी दि ने ।

कार्बेन्डाजि म २ ग्राम प्रति लि टर पानीमा

यो रोग कम पि .एच. भएको (अम्लि य) माटोमा धेरै छि टो फैलने भएकोले चून

प्रयोग गरी माटोको पि .एच..२ भन्दा बढी बनाउने

जीव ाणु रहि त नर्स रीमा बेर्ना हुर्का उने ।

रोग लागेको ठाउँको बेर्ना अन्य ठाउँमा लैजाने रोक लगाउने ।

Flusulphmide 0.3 %WP (नेभिजि न) १०–१५ केजी/रोपनी वा ३ ग्राम

प्रति वोट । नर्स री व्या डमा ३ केजी प्रति १० घन मीटर ।

भन्टा , फर्सी काँक्रो, लौका, घि रौला, करेला, चट्टेल, आदि बालीमा लाग्ने कीराहरू

बाली

कीराहरू

कीटनाशक विषादीहरू

व्यवस्था पन विधि

मात्रा

कहिले हाल्ने

टमाटर

फलमा लाग्ने

गवारो

Azadirachtin 0.03% EC (Multineem,

Nimbecidine)

जैविकविषादी Heli NPV (Heli-cide) 100LE

जैविकविषादी BTk

Novaluron 10% EC (Rimon)

Lambda cyhalothrin 5% EC (Cilva plus, Karate)

५ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

१ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

१–३ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

१ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

.५ –१ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

फुल पारेको देख्ना

साथ

हेलि ल्यूर पासो को प्रयोग गर्ने, परजीवी कीरा ट्रा इक्रोग्रामा १

लाख प्रति हेक्टरका दरले छोडने ।

 

फुल पारेको

देख्ना साथ राख्ने

सूर्ति को पात खाने

लार्भा

Azadirachtin 0.03% EC (Multineem,

Nimbecidine)

जैविक विषादी Spodo-NPV 100LE

जैविक विषादी BTk

Novaluron 10% EC (Rimon)

Lambda cyhalothrin 5% EC (Cilva plus, Karate)

५ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

१ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

१–३ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

१ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

.५ –१ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

फुल पारेको

देख्ना साथ

स्पो डो ल्यूर पासोको प्रयोग गर्ने परजीवी कीरा ट्रा इक्रोग्रामा १

लाख प्रति हेक्टरका दरले छोडने ।

  

सेतो झिंगा/

लाही/ लि फ

माइनर

जैविक विषादी Verticillium lecanii 1.15 WP

(Mealkil, Vertigine)

Azadirachtin 0.03% EC (Multineem,

Nimbecidine)

Imidacloprid 17.8 SL (Admire, Atom, Chemida)

Acetamiprid 20% SP (Ekka, Magik, Manik)

Thiamethoxam 25%WG (Areva, Arrow, Renova)

पहेलो टासि ने पासो प्रयोग गर्ने

५ ग्राम.प्रति लीटर पानीमा

५ ग्राम..प्रति लीटर पानीमा

१ मी.ली.प्रति ५ लीटर पानीमा

१ ग्राम. प्रति १० लीटर पानीमा

२ ग्राम प्रति ५ लीटर पानीमा

 

टुटा पात खन्ने

कीरा

वाली चक्र अपनाउने

प्रति रोपनी एउटा टि एल एम ल्युर ओटा टी पासोमा राखी

कीराको अनुगमन गर्ने र प्रति रोपनी ५ वटा राखी व्यव स्था पन

गर्ने

स्टी की टाप प्रयोग गर्ने

संक्रमि त विरुवाका भागहरु संकलन गरी जलाउने

नि ममा आधारित विषादीहरु एजाडि रिक्टि न १ प्रति शत इ सी

मेटाराइजि यम एनि साेप्ली

गहुत पानी

क्लो रोएन्टानिलिप्रो ल १८.५ प्रति शत एस सी

स्पि नोस्या ड ४५ प्रति शत एस सि

फ्लुव िन्डि यामाइड ३९.३५ प्रति शत एस सि

इमामेक्टि न बेन्जो एट ५ प्रति शत डब्लुडि जी

३ एम एल प्रति लि टरको दरले

४ के जी प्रति हेक्टर प्रयोग गरी

प्यूपाहरुको व्यव स्था पन गर्ने

:५ को अनुपातमा मि साई

१ एमएल/लि टर पानीमा मि साइ

१ एमएल/३लि टर पानीमा मि साइ

१ एमएल/३–५ लि टर पानीमा

मि साइ

१ एमएल/३लि टरपानीमा मि साई

कीरा देखि ए पछि

/७ दि नको फरकमा

छर् ने ।

/५ दि नको

अन्तराल

१०–१५ दि न

फरकमा छर् ने १०–

१५ दि न फरकमा छर् ने

१०–१५ दि न

फरकमा छर् ने १०–

१५ दि न फरकमा छन

भन्टा

) भन्टा को

गवारो

) थोप्ले खपट

Azadirachtin 0.03%EC (Multineem,

Nimbecidine)

Emamectin benzoate 5% SG (King star, N- star)

Cypermethrin 25% EC (Nagcyper, Cyperhit, All

super)

Lamdacyhalothrin 5% EC (Bravo, Karate, Avon)

Fenvalerate 20% EC (Fenval, Nagfen, Devifen)

५ मी.ली. प्रति लीटर पानीमा

.५ ग्राम .प्रति लीटर पानीमा

.५ मी.ली. प्रति लीटर पानीमा

.५ –०.७५ मी.ली. प्रति लीटर पानीमा

.७५ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

बि रुवा हुर्कि सके

पछि छर् ने

र कीरा लागे पछि

पनि छर् ने

अन्य उपायः फुल, लाभ्रे तथा वयस्क अवस्था का कीराहरू बटुली नष्ट गर्ने । बयस्क खपटे बटुली नष्ट गर्ने । भन्टा को गवारोको पुतली Leucinodes फेरोमेन

ट्रा पको प्रयोग गरी संकलन गर्ने र नष्ट गर्ने । जुनमा भान्टा रोपाइ गर्ने,गवारो लागेको मुना र फल लाई नष्ट गर्ने

काँक्रो, फर्सी ,

लौका,

घि रौला,

करेला,

चट्टेल

) फर्सी को रातो

खपटे

मालाथि यन ५०% .सी. (मालाथि यन रिमेडी, Cythion,

Suryathion)

नि ममा आधारित कीटनाशक विषादी छर् ने।

२ मी.ली. प्रति लीटर पानीमा

अन्य उपायः कुहेर झरेको

फललाई बटुली गहि रो

खाडलमा हाली पुरी दि ने

) फर्सी को फल

कु हाउने औसं ा

मालाथि यन ५०% .सी. (मालाथि यन रिमेडी, Cythion,

Suryathion)

२ मी.ली प्रति लीटर पानीमा

औसं ाको माउ झि गं ा यता

उता उडेको देख्ना साथ

अन्य उपायः

क्युलि यर फे रोमोन पासोको प्रयोग गर्ने, औसं ा लागि कु हि एर झरेका फललाई वटुली गहि रो खाडलमा हाली परु ी दि ने । वेक्ट्रो सेरा कम्पोजि टी ल्यूरको

प्रयोग गर्ने

) थोप्ले खपटे

भन्टा मा जस्तै

भन्टा मा जस्तै

कीरा लागेपछि

) लाही

बन्दा काउलीमा जस्तै

बन्दा काउलीमा जस्तै

बाली टि प्ने बेला नभएमा

काँक्रो फर्सी जातका बालीमा लाग्ने रोगहरू

रोगको नाम

लक्षणहरु

व्यवस्थापनका विधि

. पाउडरी मि ल्ड्यू

(Powdery Mildew)

पातमा सेतो खरानी छरेको जस्तो लक्षण देखा

पर्दछ र ज्या दा प्रकोप भएमा डाँठमा समेत सो

लक्षण देखापरी पातहरू सुक्न थाल्दछ न् ।

खेतवारी सफा राख्न रोग लागेको पातहरू र झारहरू नष्ट गर्ने ।

दुई भाग चून र एक भाग गन्धकको धूलो मि साएर मलमलको कपडामा पोको पारेर

राम्ररी छर् ने । अथवा Dinocap 48% EC (क्या राथेन) 0.5-1 मी.ली प्रति लीटर

पानीमा मि साएर पातहरू राम्ररी भि ज्ने गरी छर्क ने । अथवा Carbendazim 50%

WP (Bavistin, Dhanustin, Derosal) १ ग्राम प्रति लीटर पानी अथवा

Sulphur 80% WP (Sulfex, Sulphur, Sulphil) .५ ग्राम प्रति लीटर

पानीमा अथवा थायोयानेट मि थाइल ७०% डब्लुपी (Control, Hexastop,

Kingsin-M) .५ ग्राम प्रति लीटर पानीमा राखी छर्क ने ।

. डाउनी मि ल्ड्यू

(Downy Mildew)

यो रोगको प्रकोप काँक्रोमा धेरै देखा पर्दछ । पातमा

हल्का खैरो रङ्गको कुनापरेका थोप्ला हरू

देखापर्दछ न् । पातको तल्लो सतहमा ढूसी उम्रेको

देखि न्छ । पातहरू छि ट्टै सुकाई बोटलाई समेत

सुकाउँदछ । फलको आकारमा विकृती देखा

पर्दछ ।

रोग रहि त क्षेत्रको स्वस्थ बीउ मात्र प्रयोग गर्ने ।

उपचारित बीउबाट मात्र उत्पादि त बेर्ना रोप्ने ।

रोगी बोट र अन्य झारपातहरू उचि त तरीकाले नष्ट गर्ने ।

Thiram 75%WS २ ग्राम प्रति कि लोको दरले बीउ उपचार गर्ने ।

फल नलागेको अवस्था मा भए कपर अक्सि क्लो राइड ५०% WP (ब्ला ईटक्स,

Curex) विषादी२३ ग्राम प्रति लीटर पानीका दरले मि साई छर्क ने । अथवा

Mancozeb 75%WP (Dithane M 45, Indofil M 45, Surya M 45)

ग्राम अथवा Carbendazim 50% WP (Bavistin, Dhanustin, Derosal)

१ ग्राम प्रति लीटर पानीका दरले मि साई छर्क ने । अथवा

Dimethomorph 50% WP (Kingstival, N-Bat, Real Bat) .५ ग्राम

अथवा Zineb 75% WP (All-z-78, Indofil-z- 78) २ ग्राम प्रति लीटर

पानीका दरले मि साई छर्क ने ।

. कुकम्वर मोज्या क र

स्क्वा स मोज्या क भाइरस

(Mosaic Virus)

पातमा हरियो र फि का पहलें ो छि रविरे लक्षण

दखे ापरी बोट बढ्न सक्दैन । प्रकोप धरे ै भएमा

बोटका टुप्पा हरूमा गजु ्मुजि एको लक्षण दखे ा पर्दछ ।

रोगी बोट देखा पर्ना साथ उखेलेर नाश गर्ने ।

स्वस्थ बीउ रोप्ने ।

रोग सार्ने खपटे कीरा र लाही कीराको नि यन्त्र ण गर्ने ।

गोलभेंडा, भण्टा खुर्सानी वर्ग का बालीमा लाग्ने रोग कीराहरु

रोगको नाम

लक्षणहरु

व्यवस्थापन विधि

. डढुवा रोग

(Blight)

पातमा डढेको जस्तो लक्षण देखि न्छ ।शुरुमा पानीले भि जेको

जस्तो हल्का खैरो हुन्छ र गाढा खैरो वा कालो रङ्गमा परिणत

हुन्छ । अनुकूल वातावरणमा त्यस्ता थोप्ला हरूको वृद्धि भई

बोटलाई डढाइ दि न्छ । ओसि लो अवस्था मा पातको तल्लो

सतहमा सेतो ढूसी देखि न्छ र फलमा खैरा कालो दागहरू देखा

पर्दछ न् ।

रोग लागेको बोट, पुराना बोटहरू र झारपात बटुली जलाउने र खेतवारी

सफा सुग्घर राख्ने ।

रोग शुरु हुने बेलादेखि कपर अक्सि क्लो राइड (ब्ला ईटक्स ५०% WP)

.५ ग्राम र मेन्को जेव ७५% WP (डाइथेनएम–४५) विषादी १.५ ग्राम

मि लाई जम्मा ३ग्राम प्रति लीटर पानीमा मि साएर ७–१० दि नको फरकमा

३–४ पटक बोट राम्ररी भिजि ने गरी छर्क ने । अथवा Chlorothalonil

75% WP (Diffence, Kaavach, Protector) .५ ग्राम अथवा

Propineb 70% WP (Antracol, Antragold, Ki Antra) ३ ग्राम

प्रति लीटर पानीमा मि साएर छर्क ने ।

Dimethomorph 50% WP (Kingstival, N-Bat, Real Bat)

.५ ग्राम वा Fenamidon 10% +Mancozeb 50% WG (Ki Ten,

Sectin) ३ ग्राम प्रति लीटर पानीमा मि साएर छर्क ने।

Cymoxanil 8% +Mancozeb 64% WP (Kingmill 72,

Moximate) २ग्रामवाMetalaxyl 8% + Mancozeb 64% WP

(Ridomyl, Kingmill MZ, Krinoxyl gold) २ ग्राम प्रति लीटर

पानीमा मि साएर छर्क ने ।

. टोमाटो मोज्या क

भाइरस (Mosaic

Virus)

साधारण पातको हरियोपन भन्दा बेग्लै हरिया र हल्का हरिया

भागहरूमा छि रविरे लक्षण देखापर्दछ । त्यस्ता पातहरूमा खाल्डा

खुल्डी परेको समेत देखि न सक्छ । वोटवेर्ना को वृद्धि राम्रोसँग

हुँदैन र फल कम लाग्छ ।

स्वस्थ बोटमा फलेका फलबाट मात्र बीउ छान्ने ।

रोगी बोट हटाई नष्ट गर्ने ।

रोगी बोट छोएर हात राम्ररी नधोई स्वस्थ वोटलाई नछुने ।

. लीफ कर्ल भाइरस

(पात घुम्रि ने रोग)

(Leaf Curl Virus)

यो रोग खुर्सा नी र गोलभेडाको लागि महत्वपूर्ण छ । रोग लागेको

बोटका पातहरू घुम्रि एर माथिति र फर्कन्छ र पातहरू फि का

पहेंलो र साना साना हुन्छन् । खुर्सा नीमा पातहरू डुंगाको आकारमा घुम्रि न सक्छ । त्यस्तो रोग लागेको बोटहरूमा कम

फुल्ने वा फलै नलाग्ने पनि हुन सक्छ । यसबाहेक पातहरूमा

गुज्मुजि एको लक्षण पनि देखा पर्दछ न् ।

रोग लागेको बोट देखा पर्ना साथ उखेलेर नष्ट गर्ने

यो रोग सेतो झि ँगाबाट सर्ने हुनाले डाईमेथोएट (रोगर ३०% .सी.)

कीटनाशक बि षादी १ मी.ली. प्रति लीटर पानीका दरले प्रयोग गरी त्यसलाई नि यन्त्र ण गर्ने ।

.डढुवा

(Phomopsis

Blight)

वेर्ना मा डाँठ कुहि एको लक्षण देखा पर्छ भने पातमा गोलो खैरा

थोप्ला हरू देखि इ वी च भागमा केही फि क्का पन देखि न्छ । मसि ना

काला काला पि नको टाउको जस्ता दागहरू हुन्छन् । त्यस्तै

फलमा चक्का परेको ठूलठूला थोप्ला हरूको विकास भई कालो

मसि ना गिर्खा हरू देखि इ फललाई कुहाइ दि न्छ ।

स्वस्थ बीउ मात्र प्रयोग गर्ने ।

कार्बेन्डाजि म ५०% WP(वेभिष् टिन, Derosal, Dhanustin) २ ग्राम

प्रति कि लोको दरले बीउ उपचार गरेर मात्र वेर्ना राख्ने ।

Mancozeb 75%WP (Dithane M 45, Indofil M 45, Surya M

45) अथवा कपर अक्सि क्लो राइड५०% WP (ब्ला ईटक्स, Curex),

३ ग्राम प्रति लीटर पानीका दरले मि साई छर्क ने ।

घुम्ती बाली लगाउने ।

.ओइलाउने रोग

(Wilt)

बोटहरू सर्लक्क ओइलाएको देखि न्छ । त्यस्ता बोटलाई काटेर

सफा पानीमा डाँठ डुबायो भने सेतो शांकाणु नि स्केर पानीमा

घोलि न्छ र धमि लो वन्छ ।

सोलानेसी परिव ारको बाहेक अन्य बाली सँग घुम्ती बाली लगाउने ।

रोग अवरोधक जातहरू लगाउने ।

.जरामा गाँठा पर्ने

रोग (Root Knot

Nematode)

बोट सानो र ख्या उटे भई बढ्न सक्दैन र पातहरू पहेंलि एर झर्न

थाल्छ । त्यस्ता वोटको जरामा साना गिर्खा हरू बनेका हुन्छन्

जसले गर्दा पछि बोट ओइलाउँछ ।

अन्न बालीसँग घुम्ती बाली अपनाउने ।

खेतको खनजोत गहि रोसँग गर्ने ।

मुख्य बालीसँग सूर्यमूखी, सयपत्री जस्ता फूलको बोटहरू रोप्ने ।

रोगी बोटहरू उचि त तरीकाले नष्ट गर्ने ।

.कोत्रे रोग

(Anthracnose)

बोटको टुप्पा माथि बाट सुक्दै आउँछ । यसले गर्दा पूरै हाँगा वा

बोट सुकेर मर्दछ । बोटको डाँठहरूमा काला काला स–साना

गिर्खा हरू देखि न्छन् । खुर्सा नीको फलमा खास गरी रातो हुने

बेलामा दागहरू देखि ई पछि फल कुहि न्छ । त्यस्ता दागहरूमा

थुप्रै काला गिर्खा हरू बन्दछ न् ।

रोगी बोटको फलबाट बीउ नराख्ने ।

क्या प्टा न ५०% WP (धानुटान) विषादीले बीउ उपचार गर्ने

खेतमा सफा सुग्घर राख्न रोग लागेका पुराना बोटहरू र झारपातहरू

बटुलेर जलाउने ।

रोगको लक्षण देखा पर्ना साथ कपर अक्सी क्लो राइड ५०% WP

(व्ला इटक्स) म्या न्का ेजेव वा ७५WP (डाइथेन एम–४५) ३ ग्राम प्रति लीटर पानीमा मि साएर ७–७ दि नको फरकमा ३ पटक छर्क ने ।

अथवा Chlorothalonil 75% WP (Diffence, Kaavach,

Protector) २ ग्राम अथवा Captan 50% WP (Captan, Captra)

ग्राम प्रति लीटर पानीमा मि साए रछर्क ने ।

गोलभेंडाको पात खन्ने

कीरा

Tomato leaf

minor

Tuta absoluta

(Meyrick)

यसले कलि लो फल बढी नष्ट गर्छ । लार्भा ले पात, डाँठ, मुना र

फल भित्र छेडेर क्षति गर्दछ । क्षतिग्र स्त पातलाई नि यालेर हेर्दा

सेतो झि ल्ली भित्र लार्भा देख्न सकि न्छ । यो कीराको प्रकोप बढी

भएमा पुरै पातहरु जलेर नष्ट भएको देख्न सकि न्छ ।

बत्ति को पासोको रुपमा प्रयोग वा टि एलएम ल्यूर फेरोमन ओटाटी ट्रयाप

वा स्टी की ट्रयापमा प्रति रोपनी एउटा प्रयोग गर्ने ।

ब्यासि लस थुरिन्जी नेसीस कुस्टा की –बीटी) % डब्लुपी १–२ ग्राम प्रति

लि . पानीमा सानो अवस्था को लार्भा हुँदा साँझ पख छर्क ने ।

क्लो रएन्ट्रानिलिप्रो ल १८.% एससी ३ मि ली प्रति १०लि . पानीमा राखी

छर्क ने ।

स्पि नोसाड ४५% एससी १ मिलि प्रति ३ लि . पानीमा राखी छर्क ने ।

सिमी केराउ बालीका रोगहरू

रोगको नाम

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. सिन्दुरे रोग (Rust)

शुरुमा पातमा मसि ना झण्डै सेता फोकाहरू देखि न्छन्र पछि ती

फोकाहरू खैरो रङ्गमा परिणत भई फुटेर धूलो नि स्कन्छ ।

कोसामा पनि यस्ता फोकाहरू देखि न सक्छन । रोग लागेका

पातहरू सुकेर वोट चाँडै मर्छ ।

रोगी वोटका भागहरू, ठुटाहरू अनि झारपातहरू वटुलेर जलाई खेतवारी

सफा राख्ने ।

बीउ उत्पा दन गर्ने बालीमा भए रोग देखा पर्ना साथ गन्धक र चून १:

भागको अनुपातमा मि साएर मलमलको कपडामा पोको पारेर छर् ने ।

Sulphur 80% WP (Sulfex, Sulfil) ३ ग्राम प्रति लीटर पानीमा

मि साएर छर्क ने ।

. धूले ढूसी/खराने

(Powdery

mildew)

शुरुमा पातहरूमा फि का रङ्गमा बदलि एको भागहरू देखि न्छन् ।

त्यस्ता भागहरूमा सेतो धूलो छरेको जस्तो ढूसी उम्रेको देखि ई

पछि बाट सबै भाग ढाकि न्छन् । त्यस्तो लक्षण जरा बाहेक सबै

भागमा लाग्दछ । रोग लागेको कोसा भण्डा रणमा छि टो कुहि न्छ ।

रोगी बोटहरू बटुलेर जलाउने र खेतवारी सफा सुग्घर राख्ने ।

दुई भाग चून र एक भाग गन्धकको धूलो मि साएर मलमलको कपडामा

पोको पारेर राम्ररी छर् ने । अथवा Dinocap 48% EC (क्या राथेन) .५ १

मी.ली प्रति लीटर पानीमा मि साएर पातहरू राम्ररी भि ज्ने गरी छर्क ने । अथवा Carbendazim 50% WP (Bavistin, Dhanustin,

Derosal) .१ ग्राम अथवा Sulphur 80% WP (Sulfex,

Sulphur, Sulphil) .५ ग्राम अथवा थायोयानेट मि थाइल ७०%

डब्लुपी (Control, Hexastop, Kingsin-M) .५ ग्राम प्रति लीटर

पानीमा राखी छर्क ने ।

. मोज्या क भाइरस

(Mosaic virus)

पात पहेंलो, गुजमुज्ज परेको र सानो हुन्छ ।

सम्भव भएसम्म रोग अवरोधक जात लगाउने।

स्वस्थ बीउ प्रयोग गर्ने ।

रोगी बोट उखलेर नष्ट गर्ने ।

.एन्थ् य्राकनोज

(Anthracnose)

शुरुमा पातमा खैरा थोप्ला देखि न्छन्, पछि गाढा खैरो बन्छ र

बीचमा कालो खाल्डो परेको देखि न्छ । यस्ता थोप्ला को चारैति र

खरानी रङ्गको हल्का खैरो देखि न्छ ।

क्या प्टा न ५०% WP (धानुटान ) बि षादीले बीउ उपचार गर्ने

रोगको लक्षण देखा पर्ना साथ कपर अक्सी क्लो राइड (व्ला इटक्स–५०%

WP) वा मेन्को जेव (डाइथेन एम–४५, ७५% WP) ३ ग्राम प्रति लीटर

पानीमा मि साएर ७–७ दि नको फरकमा ३ पटक छर्क ने । अथवा

Chlorothalonil 75% WP (Diffence, Kaavach, Protector)

ग्राम अथवा Captan 50% WP (Captan, Captra) ३ ग्राम प्रति

लीटर पानीमा मि साएर छर्क ने ।

१७.. फलफूलका कीरा तथा रोगहरूको व्यवस्था पन

आँपका कीराहरू

कीरा

पहिचान

क्षतिको लक्षण

व्यवस्थापन विधि

.फड्के कीरा

(Hopper)

वयस्क कीरा हल्का हरियोमा खैरो

मिसि एको हुन्छ र उफ्रन्छन् ।

यि नीहरूले गर्दा बि रुवामा कालो ढूसी

लाग्छ ।

Dimethoate 30% EC (Rogor, Anugor, Rogohit)

.५ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा वा Buprofezin 25%SC

(Buprolod, Devefezin) २ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा

वा Malathion 50% EC (मालाथि यन रिमेडी, Cythion, Suryathion) .५ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा वा

Deltamethrin 2.8% EC (Decis, Dice) .५ मी.

ली.प्रति लीटर पानीमा वा Imidacloprid 17.8 % SL

(Admire, Atom, Chemida) १ मी.ली.प्रति चार लीटर

पानीमा वा Thiamethoxam 25%WG (Areva,

Arrow, Renova) १ मी.ली.प्रति दश लीटर पानीमा

पानीमा मि साई फूल फुल्नु अगाडि र फूल झर्न शुरु हुँदा १–१

पटक छर् ने ।

. आँप वी ज/

कोयाको घुन

(Stone weevil)

वयस्क घुन मध्यम आकारको, डल्लो र

गाढा खैरो रङ्गको हुन्छ । छोइ दि ंदा

मरेको जस्तै बहाना गर्दछ ।

लाभ्रेहरू आँपको गुदी खाँदै कोयासम्म

पस्दछ न र फल खान लायक हुँदैन ।

बोटबाट झरेका फलहरू र कीरा लागेका फलहरूलाई

नष्ट गर्ने

Dimethoate 30% EC (Rogor, Anugor,

Rogohit) .५ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा वा

Malathion 50% EC (Cythion, Suryathion)

.५ मी.ली.प्रति लीटर पानीमा मि साइ छर् ने ।

. आँपको साइलि ड

(Mango psyllid)

वयस्क कीरा सानो खरानी रङ्गको

पखेटा भएको हुन्छ ।

यो कीराले कोपि लामा आक्रमण गर्दछ

जसको फलस्वरुप यसमा गाँठाहरू

नि स्कन्छन् ।

कीरा लागेका हाँगाहरू काटेर नष्ट गर्ने ।

माथि फड्के कीराको जस्तै विषादी प्रयोग गन

कीरा कम लाग्ने आँपका जातहरू लगाउने ।

आँपका रोगहरू

रोग

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. कोत्रे

(Anthracnose)

पात, कमलो डाँठ, फूलको झुप्पा तथा फलमा कालो

दागहरू देखा पर्दछ न्र मुन्टा को टुप्पो बाट सुक्दै जान्छ ।

फलमा रोग शुरुमै लागेमा फल झर्दछ न् ।

रोग लागेका भागहरू काँटछाँट गरी नष्ट गर्ने । वर्षा शुरु हुनु अगाबै फूल फक्रनुअघि ३

देखि ४ पटकसम्म कपर अक्सी क्लो राइड (व्ला इटक्स ५०%) छर् ने ।

. सेतो धूले रोग

(Powdery

mildew)

पात, फूलको कोपि ला, फूलको झुप्पो र फलमा फुस्रो सेतो

धूलो देखापर्दछ । पछि ती सुकेर काला हुन्छन् ।

फूल फक्रनु अघि ढूसी नाशक डि नोक्या प ४८% .सी. (केराथेन) /२ ग्राम/लीटर

पानीमा वा Carbendazim 50% WP (Bavistin, Dhanustin, Derosal) .

१ ग्राम/लीटर पानीमा अथवा Sulphur 80% WP (Sulfex, Sulphur, Sulphil)

३ ग्राम प्रति लीटर अथवा Hexaconazole 5%EC (Avon, Comfort,

Hexahit)२ मी.ली. प्रति लीटर पानीमा मि साइ १ पटक पूर्ण फूल फक्रिसके पछि र

दशबाह्र दि नको फरकमा २–३ पटक छर्क ने ।

स्याउका रोगहरू

रोग

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. क्राउन गल

(Crown gall)

माटोको सतह नजि क बोटको जरा र डाँठको जोर्नी बाट ऐजेरु जस्तो

डल्लो पलाउने गर्दछ । डल्लो केराउको दाना जत्रो देखि ठूलो

आकारमा ६ इन्च जति डायमि टर सम्मका हुन्छन् । डल्लो शुरुमा

नरम फुस्रो हुने र पछि पुरानो हुँदा कडा र कालो हुन्छ ।

रोग लागेको थाहा भएको क्षेत्रमा स्या उ लगायत यो रोग लाग्ने कुनै

पनि फलफूलको बि रुवा नलगाउने ।

रोग देखापरेका बि रुवाहरू नष्ट गर्ने ।

बोटबि रुवामा काम गर्दा सकभर घाउ, चोट नलाग्ने गरी काम गर्ने ।

रोग नलागेको क्षेत्रमा मात्र नर्स री तयार गर्ने ।

बि रुवा लगाइएको ठाउँमा पानी जम्न नदि ने ।

. दाद (Apple scab)

प्रायः फूलको कोपि लाका पातहरू, डाँठ तथा फलमा हल्का खैरा

दागहरू वन्दछ न् जुनपछि कालो मखमल जस्तो केही उठेका

हुन्छन् । रोग लागेका फलहरूका आकार बि ग्रेका, चि रा परेका दाना

दागहरूले गर्दा नराम्रो हुन्छन् ।

वंगैचा सफा राख्ने ।

बोटमा पात झर्ने बेलामा यूरियाको घोल बोटमा छर्क ने ।

Mancozeb 75%WP (Dithane M 45, Indofil M 45,

Surya M 45) वा क्या प्टा न 50%WP (Captan, Captra)

ग्राम प्रति लीटर वा Chlorothalonil 75%WP (Jatayu,

Kavach, Protector) २ ग्राम प्रति लीटर पानीमा घोलेर वोटमा

फूलका कोपि लाहरूको झुप्पा हरू हरियो बनेका अवस्था मा,

फूलफुल्नु अगाडि र फूलको पातहरू झरेपछि फलको चिचि लो

अवस्था सम्म १०–११ दि नको फरकमा छर्क ने ।

. धूले ढूसी/खराने

(Powdery mildew)

त्यो रोगमा पात, कमलो डाँठ, फूलका कोपि लाहरू तथा फलमा रोग

लाग्दछ । पात सेतो घुम्रि ने हुन्छ । कमलो डाँठ नबढ्ने र फलमा

जालो जस्तो हुन्छ ।

रोग लागेका डाँठहरू काँटछाँट गरी हटाउने ।

फूलको कोपि ला बन्न थाले देखि टुप्पो का डाँठहरू आउञ्जे लसम्म

कार्वे न्डाजि म (वेभिष् टिन ५०% डब्लु.पी.) १–२ ग्राम/लीटर पानीमा

हाली वा केराथेन १/२ ग्राम/लीटर पानीमा हाली छर्क ने । आंपको

धूले ढुसी जस्तै गर्ने

. गुलावी रोग (Pink

disease)

हाँगा बि गाँका डाँठका सतहमा शुरुमा पानीले भि जेको जस्तो दाग

बन्दछ । पछि फि का गुलावी रङ्गका ढूसीका रचनाहरू

देखापर्दछ न् ।

हि उँदमा रोग लागेको भागहरू काँटछाँट गरी हटाउने । काँटछाँट पछि

कपर अक्सि क्लो राइड ५०% डब्लु.पी. (व्ला इटक्स) ३ ग्राम

प्रति लीटर पानीमा हाली छर्क ने

वोर्डो पेष्टको लेपले काटि एको सतहमा लेपिदि ने ।

. बोक्रा खुइलि ने

(Papery bark)

शुरुमा हाँगाहरूमा गोलो दाग देखि न्छ । उक्त दागहरूमा स–साना

खटि राहरू बाहि री बोक्राको भित्र बाट उठेका देखि न्छन् । रोगको

प्रकोप बढी भयो भने उक्त दागहरू मि लेर हाँगा वा बोटलाई वरिपरि

घेर्दछ । रोग लागेका बोक्राहरू कागज जस्तो भइ च्याति एर

उप्कि न्छन् । रोगी हाँगा सुकेर मर्दछ ।

धेरै रोग लागेर बोट नै सुक्न थालेमा बोटलाइै नै नष्ट गर्ने

हाँगामा रोग लागेको देखि यो भने तुरुन्त बोर्डो पेष्ट वा अन्य ताँवायुक्त

विषादीको पेष्ट बनाइ रोग लागेको भागमा लगाउने ।

रोग लागेको हाँगा सुकि सकेको भए काट्ने र काटेको भागमा

ताँवायुक्त विषादी लगाउने ।

स्याउका कीराहरू

कीरा

पहिचान

क्षतिको लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. भुवादार लाही

(Wolly aphids)

यो लाहीको शरीर बैजनी रङ्गको र

सेतो कपास जस्तो पदार्थ ले

ढाकि एको हुन्छ ।

यि नीहरू सयकडौं संख्या मा स्या उको हाँगा, मूल

स्तम्भ र जरामा बसेर रस चुस्दछ न् जसले गर्दा

गाँठाहरूको विकास भै मसि ना जराहरू

नि स्कन्छन् ।

जाडोयाममा यो कीरा जरामा आई बस्ने हुनाले

यसको निम्ति कार्टा प हाईड्राे क्ला ेराईड गेडा

जाडोयाममा फें दको वरिपरि माटो मुनि पर्ने गरी

बोटको उमेर अनुसार १०–३० ग्राम प्रति बोटको

हि साबले राखी सि ंचाइ गरिदि ने ।

कीरा लागेको नर्स री बोटहरूलाई इमि लाकोलपीट

.५ एम. एल./लीटर पानीको मिश्र णले उपचार

गर्ने ।

खनि ज तेल एटसो १० मिलि प्रतिलि टर पानीमा

मि साइ छर् ने

परजीवी कीरा एफिलि नस मालीको चैत वैशाख

ति र प्रयोग गर्ने ।

.गवारो (Borer)

वयस्क खपटे कीरा ठूलो र खैरो

रङ्गको हुन्छ । यसका सि ँगहरू

लामा, पखेटा सेतोमा मसि ना

थोप्ला हरू मिसि एको हुन्छ । लार्भा

घि उ रङ्गको, टाउको ठूलो र खुट्टा

नभएको हुन्छ ।

लाभ्राहरू कलि लो हाँगा छेडेर काठ खान थाल्दछ

जसले गर्दा हाँगा सुकेर मर्दछ न् । कीरा पसेको

प्वा लमा काठको धूलो देखि न्छ ।

जाडोयाममा सुकेका हाँगाहरू र कीरा लागेका

हाँगाहरूलाई काँटछाँट गरी जलाईदि ने ।

कीरा लागेको हाँगामा दुलो पत्ता लगाई

डाइक्लो रभस ७६% .सी (नुभान) १मी.ली

प्रति लीटर पानीको झोलमा वा Dimethoate

30% EC (Rogor, Anugor, Rogohit)

मिलि प्रतिलि टर पानीमा मि साइ छर् ने वा

मट्टि तेलमा कपास चोपलेर प्वा ल टाली दि ने ।

.घनटाउके गवारो

(Flat headed

borer)

वयस्क खपटे कीरा कालो रङ्गको र

थेप्चो आकारको हुन्छ ।

बोक्राभित्र पट्टि बसी डाँठमा सानो प्वा ल पारी

सुरुङ्ग जस्तै खनेर टाउको पसाई बोटलाई नोक्सा न

गर्दछ ।

बोटमा बोर्डो लेप लगाउँदा क्लो रोपाइरीफस

(डर्सव ान २०% .सी.) :१९ भाग लेपमा मि साई

लगाईदि ने ।

बैशाखति र Malathion 50% EC (मालाथि यन

रिमेडी, Cythion, Suryathion) .५ मिलि

अथवा डेसि स आधा मी.ली प्रति लीटर पानीमा

झोल बनाईछर् ने ।

.गवारो (Short

hole borer)

वयस्क खपटे कीरा सानो, कालो

रङ्गको र मुख तल ति र फर्केको

हुन्छ ।

यसले हाँगा भित्र सानो प्वा ल बनाई बोटलाई

नोक्सा न गर्दछ ।

बोटमा वोर्डो लेप लगाउँदा क्लो रोपाइरीफस

(डर्सव ान २० ई.सी.) :१९ भाग लेपमा मि साई

लगाईदि ने ।

बैशाखति र Malathion 50% EC (मालाथि यन

रिमेडी, Cythion, Suryathion) .५ मिलि

अथवा डेसि स आधा मी.ली प्रति लीटर पानीमा

झोल बनाईछर् ने ।

. कत्ले कीरा

(Sanjose scale)

यो कीरा सानो, एकै ठाउँमा बसि रहने

र कत्ला ले ढाकि एको हुन्छ ।

यो कीराले रुखको मूल स्तम्भ र हाँगाबाट रस

चुस्दछ जसले गर्दा बोट फष्टा उन सक्दैन । साथै

फलको पनि रस चुसेर खान्छ ।

कीरा लागेका बोटबि रुवाहरू एक ठाउँबाट अर्को

ठाउँमा नलैजाने ।

Dimethoate 30% EC (Rogor, Anugor,

Rogohit) १ मिलि प्रतिलि टर पानीमा मि साइ दुई

दुई महि नामा एक पटक छर्ने

.पाल बनाउने लाभ्रे

(Tent caterpillar)

लाभ्रेको शरीरमा झूस हुन्छ र कालो

खैरो रङ्गको हुन्छ

हाँगा फाटि एको ठाउँका पातहरूमा जालोको पाल

बनाई बस्दछ न ।

Malathion 50% EC (मालाथि यन रिमेडी,

Cythion, Suryathion) .५ मिलि प्रति लीटर

पानीमा झोल वनाईछर् ने ।

. रातो सुलसुले

(Red Spider

Mite)

साना धेरै खुट्टा भएको रातो माउ

सुलसुले एक ठाउंमा बस्दैन र

हि ंडि रहन्छ भने बच्चा भने हांगा वा

रुखका कुना काप्चा पातको फेद

आदीमा थुप्रेर बसी रहन्छ । हातले

त्यसलाई मि च्यो भने रगत जस्तै

रातो हातमा लाग्छ ।

बोटको कलि ला भागहरूमा (हांगा, पात) आदी

स्था नको रस चुसी नोक्सा न पु–याउछ । सुलसुले

धेरै लागेका पातहरू प्या जी रङ्गमा परिणत हुन्छ र

समय अगावै झर्न थाल्दछ न् ।

Dicofol 18.5% EC (Colonel) ३ मिलि

प्रतिलि टर पानीमा वा Propargite 57% EC

(Kingmite, Omite) ३ मिलि प्रतिलि टर

पानीमा वा रोगर १ एम एल प्रतिलि टर पानीमा

मि साई नयाँ पालुवा आउन साथ १५ दि नको

फरकमा ३ पटक छर् ने ।

भुईकंटहरका कीराहरू

कीरा

पहिचान

क्षतिको लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. कत्ले कीरा (Scale insect)

यो सानो कत्ला ले ढाकि एको

कीरा हो ।

डाँठ र पातमा बसेर रस चुस्दछ न् ।

पातमा कालो ढूसी जमेको देखि न्छ ।

माथि उल्लेखि त कत्ले कीरालाई जस्तै नि यन्त्र ण विधि

अपनाउने ।

. मिलिव ग (Mealy bug)

यो नरम, चेप्टो शरीर भएको कीरा

हो ।

कत्ले कीराले जस्तै लक्षण देखाउँछ ।

माथि उल्लेखि त जस्तै विधि अपनाउने ।

केरा बालीका कीराहरू

कीरा

पहिचान

क्षतिको लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. केराको थाम घुन

(Stem weevil)

वयस्क खपटे कालो वा रातो

रङ् गको हुन्छ यसको सँडु नि कै

लामो हुन्छ । यसका लाभ्रे सेतो

शरीर र रातो टाउको भएको हुन्छ ।

लाभ्रे थाम भित्रभि त्रै खोतलेर खाने हुनाले

थाम भित्र छि याछि या हुन्छ । बि रुवा

पहेंलि न थाल्छ । साधारण हुरी वतासले

पनि बोट ढल्ने हुन्छ ।

रोगाएका बोटहरूलाई जरै देखि उखेलेर मसि ना टुक्रा गरी

नष्ट गर्नुपर्छ ।

एउटा गाँजमा ३ वटा सम्म मात्र बोट राख्ने ।

लत्रेका वा लत्रन लागेका पातहरू केराको थामको संगमबाटै

काट्ने गर्नुपर्छ ।

एउटा लामो चक्कुले कीरा लागेको थामलाई खोतलेर

लार्भा हरूलाई नष्ट गर्ने ।

काम नलाग्ने केराका बोटहरू काटेर टुक्राटुक्रा पारी केरा

बगैंचामा यताउती राखिदि नाले त्यसमा वयस्क घुनहरू

जम्मा हुन्छन् ति नलाई संकलन गरी नष्ट गर्न सकि न्छ ।

. केरा गानुको घुन

(Rhizome weevil)

वयस्क खपटे चम्कि लो कालो

हुन्छ ।

यो घुनका लाभ्रेले केराको गानो

खाईदि नाले जराहरू कमजोर हुने

गर्दछ न् । बोट सजि लै ढल्ने गर्दछ । केरा

पसाउन सक्दैन र यदि पसाई हाले पनि

फल पुष्ट हुँदैनन् ।

घुनले आक्रमण गरेको गानु र थामलाई टुक्रा टुक्रा पारी नष्ट

गर्नुपर्छ ।

घुन लागेको गाँजको बि रुवा अन्यत्र रोप्नु हुँदैन ।

केराको बोटमा लत्रेका पातहरू हटाई गाँजलाई सफा सुग्घर

राख्नुपर्छ ।

घुन लाग्ने बारीमा नयाँ केराको बोट रोप्नु अघि सम्पूर्ण पुराना

बोटहरूलाई जरै देखि उखेलेर हटाउनुपर्छ ।

केराको प्रत्येक गाँजमा क्लो रपाइरिफस (डर्सव ान १० धूलो)

३० ग्रामका दरले बोटको वरिपरि छरेर माटोमा मि लाई दि ंदा

घुनको नि यन्त्र ण हुन्छ ।

केरा बालीका रोगहरू

कीरा

क्षतिको लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. ओइलाउने रोग (Wilt)

शुरुमा पुराना पातको कि नाराबाट पहेंलि न शुरु भइ मुख्य

नशाति र बढ्छ । रोगी पातको भेटनो फुटी तलति र झुण्डि न्छन्

पात ओइलाउँछ । जमि न छेउका डाँठ ढाक्ने पातहरू लम्बा ई

पट्टि बाट फाँटछन् ।

रोगी केरालाई उखलेर जलाउने

रोगी बोटको पातहरू जलाउने र झांगमा चून वा बोर्डेक्स मि क्स्च र छर् ने ।

एकै ठाउँमा केरालाई सकभर ३ बर्ष भन्दा बढी नलगाउने ।

. बन्ची टप (Bunchy

top)

रोगी पातहरूको आकार साना, पहेला र कि नारा माथिति र

बटारिएका हुन्छन । रोगी पातमा मसि ना हरिया थोप्ला र धब्बा

पनि देखि न्छन् ।

रोगी बि रुवा जम्मा गरेर जलाईदि ने ।

यो लाही कीराबाट सर्ने रोग भएको Dimethoate 30% EC (Rogor,

Anugor, Rogohit) १मिलि प्रति लीटर पानीमा मि साएर छर् ने ।

बीउको लागि प्रयोग हुने गानाहरू स्वस्थ्य क्षेत्रको बोटबाट मात्र लि ने ।

. कोत्रे (Anthracnose)

रोगी फलहरू पहेलि न्छ र बोक्रामा साना र खैरा थोप्ला

देखापर्दछ । यि थोप्ला हरू जोडि एर केहि धस्रेको जस्तो हुन्छन

धेरै आक्रमण भएमा फल कालो भई चाउरिन वा सुक्न सक्छ ।

फल र बि रुवालाई चोटपटक लाग्नबाट जोगाउने ।

कपर अक्सि क्लो राइड ३ ग्राम प्रति लीटर पानीको दरले कोसामा छर् ने ।

. गानो कुहि ने

(Rhizome rot)

गानामा शुरुमा पानीले भि जेको जस्तो खैरा धब्बा हरू

देखापर्दछ । पछि ती धव्वा हरूबाट नै कुहि न शुरु हुन्छ ।

स्वस्थ्य ठाउँबाट गानो ल्या ई रोप्ने ।

रोगी बोट जलाएर नष्ट गर्ने ।

गानालाई स्ट्रे ्प्टो माइसि नमा केही समय डुबाएर रोप्ने ।

अमि ला जातका फलफूलका कीराहरू

कीरा

पहिचान

क्षतिको लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. हरियो ठूलो

पुतली (Lemon

butterfly)

वयस्क पुतली ठूलो र रङ्गीबि रङ्गी

हुन्छ, पछाडि को पखेटाको तल पुच्छर

जस्तो सानो भाग नि स्केको हुन्छ । लार्भा

सानो हुँदा खैरो रङ्गको हुन्छ र पूर्ण

विकसि त लाभ्रे हरियो रङ्गको हुन्छ ।

लाभ्रेले बि रुवाको पात खाई बि रुवालाई

नाङ्गो पारी दि न्छ । बसन्त र शरद ऋतुमा

यि नको आक्रमण बढी हुन्छ

डेल्ट्रा मेथ्रिन २८% .सी. (डेसि स) विषादी २

एम. एल. प्रति लीटर पानीमा मि साई छर्ने

. पातको झि ँगा

(Leaf miner)

वयस्क पुतली सानो सेतो रङ्गको हुन्छ ।

लाभ्रे हल्का हरियो रङ्गको हुन्छ ।

लाभ्रेहरू आफूले बनाएको पातको सुरुङ्गभित्र

पसी हरियो भाग खाँदै जान्छन् । यस्तो पातहरू

सेतो र खुम्चि एको देखि न्छ र भित्र पट्टि सुरुङ्ग

जस्तो धर्सा देखि न्छ ।

पालुवा आउना साथ डेल्ट्रा मेथ्रिन २८% .सी.

(डेसि स) विषादी २ मि .लि . प्रति लीटर पानीमा

मि साई छर् ने वा रोगर ०.०३ प्रति शत छर् ने ।

खनि ज तेल एटसो १० मिलि प्रतिलि टर पानीमा

मि साइछर् ने

. कत्ले कीरा

(Scale insect)

यो धेरै सानो, एकै ठाउँमा बसीरहने कुनै

लाम्चि लो र बोक्रासँग मि ल्दो जुल्दो र

ङ्गको हुन्छ ।

यि नीहरू धेरै संख्या मा बसेर बि रुवाबाट रस

चुस्दछ न् जसले गर्दा बि रुवाहरू रोगाएर

जान्छन् ।

कीरा लागेका बोटहरू नसार्ने ।

फाल्गुण र चैत्र महि नामा एक एक पटक

डाइमेथोयट ३०% .सी. १ एम. एल. प्रति लीटर

पानीमा मि साइ छर्क ने

मट्टि तेल र साबुनको झोल बनाईछर् ने, मेसि नको

तेल कपडामा भि जाई पुछ्ने

एट्सो १० मिलि प्रति लि मि साइ छर् ने

.लाही कीरा

(Aphid)

यो लाही सानो र अलि कालो रङ्गको

हुन्छ ।

यी कीराले बि रुवाबाट रस चुस्दछ न् र यसले

आक्रमण गरेका बि रुवाका पातहरूमा कालो

ढूसी देखि न्छ ।

फुल फुल्नु अगाडि डाइमेथोयट ३०% .सी.

एम. एल. प्रति लीटर पानीमा मि साइ छर्क ने

. सिट्र स सि ल्ला

(Psylla)

वयस्क कीरा सानो नरम र खैरो हुन्छ ।

पखेटा पारदर्शक र ति नमा सेतो थोप्ला

हुन्छन् । बच्चा हरू मसि ना र पहेंलो

रङ्गका हुन्छन् ।

बि रुवाको कलि लो भागमा बसी रस चुस्दछ न्

र पातहरूमा ढूसी फैलि एको देखि न्छ ।

माथि उल्लेखि त लाही कीरालाई जस्तै विधि

अपनाउने ।

.फल कुहाउने

औसं ा (Fruit

fly)

वयस्क कीरा करिव घरको झि ंगा जस्तै

हुन्छ । पखेटा बाहि र पटि ृ तन्केका

हुन्छन ् । औसं ाहरू सेतो रङ् गका र

टाउको ति खारिएका हुन्छन् ।

औसं ाहरूले फलको भित्रभि त्रै बसेर खान्छन

जसले गर्दा फलहरू कु हि एर भईु मं ा झर्दछ न ् ।

फलफूलको बोटमा पालुवा लागेको बेलामा र

चिचि ला लागि सकेपछि मालाथि यन ५०% .सी.

१ मी.ली प्रति लीटर पानीमा मि साई छर् ने ।

बि रुवामा कुनै गुलि यो पदार्थ मा मालाथि यन

विषादी मि साई यसको लेप बनाई ठाउँ–ठाउँमा

लगाई दि नाले वयस्क कीराहरू आकर्षि त भई

खान आई मर्दछ न् । सो कार्य पालुवा लाग्ने बेला

देखि लि एर फल टि प्ने बेलासम्म गरेमा बढी

प्रभावकारी देखि न्छ ।

कीरा लागेर झरेका फलहरू जम्मा गरी नष्ट

गरिदि ने ।

मि थायल युजि नल र मालाथि यन ५०% .सी.

को फेरोमेन ट्र्या प राखी भाले झि ंगा मार्ने ।

. मिलिव ग

(Mealy bug)

सेता, कपास जस्तै जीउ भरी काँडैकाँडा

देखि एको नरम कीरा हो ।

पात र डाँठको रस चुस्दछ ।

इमि डाकोलपीट ०.२ मी.ली. प्रति लीटर पानीमा

झोल बनाई छर् ने

अमि लो जातका फलफुलमा फल टि पीसकेपछि विशेष गरी वसन्त याम शुरु पूर्व या जाडो याममा खनजोत मलजल रोग कीरा लागेका हाँगा या पात हल्का काँटछाँट गर्न कुहेका

झरेका फलफूल जलाउने वा गाड्ने तत्पश्चा त् आवश्यकता हेरी छि टो नाशवान (सुरक्षित/वातावरणमा कम हानि कारक विषादी प्रयोग गर्ने त्यसपछि फल लागि सके पछि

बोटबि रुवाको नि रीक्षण र आवश्यकता हेरी रोग कीरा व्यव स्था पन गर्ने प्रक्रिया अपनाउनु पर्दछ ।

अमिलो जातका फलफूलका मुख्य रोगहरू

रोग

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

.क्या ङकर

(Canker)

पात, डाँठ र फलमा सुरुमा बाटुलो पछि वेआकारका

केही उठेको काठ जस्तो र पहेंलो घेरा भएका हाँगाहरू

देखा पर्दछ न् ।

बगैंचा सफा राख्ने ।

हि उँदमा बोटका मरेका हाँगा विंगाहरू काँटछाँट गरी हटाउने । कपर अक्सि क्लो राइड

(व्ला इटक्स ५० डव्लुपी.) ३ ग्राम प्रति लीटर झोल काँटछाँट पछि छर्क ने र फेद

वरिपरी सफा पारी १ देखि १.५ हातसम्म वोर्डो पेष्टले लि पी दि ने ।

वर्षा सुरु हुनु अगावै नयाँ पालुवा आउन लागेको बेलामा एकपटक र वर्षा याममा

२–३ पटक १ प्रति शतको वोर्डोमिश्र ण स्प्रे गर्ने ।

. कालो ध्वाँ से

(Shooty mould)

पात, डाँठ र फलमा कालो ध्वाँ सो जस्तो तहले

ढाक्दछ ।

बोटहरू सफा राख्ने ।

कीराको प्रकोपले यो रोग लाग्ने हुँदा शुरुमा ती कीरा नि यन्त्र ण गर्ने ।

अन्य रोग नि यन्त्र णको लागि प्रयोग गरिएको ढूसीनाशकले यसलाई पनि नि यन्त्र ण

गर्दछ ।

. कोत्रे

(Anthracnose)

स–साना काला दागहरू डाँठ र पातमा देखापर्दछ न् ।

रोगी हाँगा बि ंगा काटेर नष्ट गर्ने ।

वर्षा याममा रोग वढ्ने हुँदा २–३ पटक १ दि नको फरकमा र हि उँदमा काँटछाँट पछि १

प्रति शतको वोर्डोमिश्र ण वा कपर अक्सि क्लो राइड (व्ला इटक्स ५०% डव्लु.पी.)

ग्राम प्रति लीटरको झोल छर्क ने ।

.जरा कुहि ने (Root

rot)

पातहरू पहेंलो भई मर्दै जान्छ र टुप्पा बाट वोट सुक्दै

सुक्दै जान्छ ।

नि कासको राम्रो प्रबन्ध मि लाउने ।

तीनपाते (जंगली सुन्तला) मा कलमी गरेको बि रुवा लगाउने ।

खनजोत गर्दा जरामा चोट नपुयाउने ।

माघ महि नाति र रोगी बोटको जरानि रको माटो हटाई कुहि एको जरा हटाउने र करीब

१–२ हप्ता जरालाई खुल्ला छाडी सम्भव भए खरानी र राम्रो पाकेको मल माटोमा

मि साई जरा पुर्ने । रोगी बोटको फेद वरिपरि राम्ररी भि ज्ने गरी वोर्डो मिश्र ण

(१प्रति शत) वा म्या न्को जेव (इन्डोफि ल एम–४५, ७५% डब्लु. पी.) वा कपर

अक्सि क्लो राईड (ब्ला इटक्स–५०% डब्लु. पी.) या कार्वे न्डाजि म (डेरोसाल) २ ग्राम

प्रति लीटर पानीमा मि साई ड्रेन्च गर्ने साथै कार्वे न्डाजि म (डेरोसाल ५०% डब्लु. पी.) २ ग्राम प्रति लीटर पानीमा मि साई पुरा बोट भि ज्ने गरी छर् ने र १ दि न पछि फेरी

एकपटक कार्वे न्डाजि म (डेरोसाल ५०% डब्लु.पी.) छर् ने ।

वर्षा त शुरु हुन थालेपछि माथि उल्लेख गरे वमोजि मको विषादी ड्रेन्च गर्ने र बि रुवामा

पनि छर् ने ।

.फेद कुहि ने (Stalk

rot)

फेद वरिपरि बोक्रा चर्कि ने कहि ले सुख्खा हुने झर्ने र

भि त्री डाँठ देखापर्ने गर्दछ । समयमै सावध ानी लि ईएन

भने पात पहेंलो भएर हाँगा सुक्दै जाने गर्दछ ।

रोग सहन सक्ने जात लगाउने ।

ति नपाते (जंगली सुन्तला) मा कलमी गरेको बि रुवा लगाउने ।

सडेको भाग हटाई वोर्डो लेप लगाउने ।

ति नपातेको सहायक जरा दि ने ।

हि उँदको समयमा १ प्रति शत कोयुरिया + ::५० को बोर्डो मिश्र ण बोटमा स्प्रे गर्ने

फेदमा कृषि चून छर् ने र खरानी थुपार्ने ।

पानी जम्न नदि ने, नि कास राम्राे बनाउने ।

. गुलावी रोग

(Pink disease)

आर्दता बढी भएपछि बोक्रा चर्कने, फुट्ने र काठ माथि

खटि रा नि स्कने र सि ंदूर रङ्गको धूलो देखि ने, बि रुवा

मर्दै जाने ।

रोग लागेको भागलाई काटेर जलाउने ।

रोग लागेको भाग खुर्कि एर चौबाटि यापेष्ट वा वोर्डो लेप लगाउने ।

कार्वे न्डाजि म (डेरोसाल ५०% डब्लु.पी.), म्या न्को जेव (इन्डोफि लएम–४५–७५%

डब्लु. पी.) र वोर्डोमिश्र ण पालैपालो छर् ने ।

.ग्रीनीङ्ग (Citrus

greening)

सुन्तला जात फलफूल (जुनार) का पातहरू पूरै

पहेंलो हुने वा पहेंलो पातमा हरियो नशाहरू

हुनुको साथै हरिया दागहरू पनि देखि न्छन्

छिप्पि एको पातहरूको बीचको मुख्य नशा

असामान्य रुपमा प्रष्ट देखि न्छ । यो अवस्था

बि स्ता रै बि स्ता रै पातका अरु नशाहरूमा सर्दै

जान्छ र पात पहेंलि ई टुप्पा हरू सुकी अन्तमा

बि रुवा नै मर्छ ।

धेरै फूल फुल्नुको साथै बेमौसममा पनि फुल फुल्न सक्छ, दाना सानो हुँदै जाने, दाना एकतर्फी मात्र

बढ्ने, असामान्य रुपमा फल झर्ने र कम फल्ने

हुन्छ ।

छिप्पि एका फलहरूमा सूर्य तर्फ भएको भाग मात्र

पहेलो रङ्गको हुन्छ अर्को पट्टि हरियो नै रहन्छ

उपरोक्त लक्षणहरू बोटको कुनै एक भाग वा

एउटा हाँगामा पनि हुन सक्छ ।

तराई/भि त्री मधेश र रोगग्रस्त क्षेत्रबाट ल्या ई रोपेका बि रुवाहरूमा यस्ता लक्षणहरू

देखापर्ना साथ बोटहरू काटी जलाइदि ने ।

समुन्द्र सतह देखि १३०० मीटर भन्दा कम उचाई भएको ठाउँमा बि रुवा उत्पा दन गर्नु

हुँदैन साथै त्यहाँबाट विरुवा ल्या उनु हुँदैन ।

यो रोग सिट्र स सि ल्ला कीराले सार्ने भएको हुँदा तालि का बनाई डाइमेथोयट ३०%

.सी.) १ एम.एल. प्रति लीटर पानीको दरले प्रयोग गर्नुपर्छ ।

१७.. अन्य बालीका रोगहरू ति नको व्यवस्था पन

बाली तथा रोगका नाम

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

अम्बा ओइलाउने रोग

(wilt)

रोगी विरुवाका टुप्पाति रका पातहरु पहेलि न्छन, ओइलाउछन् ।

ती पातहरु सुकेर झर्दछ न । डाठमा वरिपरी खैरो रंगले धेरिएर

बोट मर्न थाल्दछ ।

रोप्ने र गोड्ने बेलामा जरामा चोट पटक नलगाउने ।

बोटको वरिपरी चुन छरी सि ंचाइ गर्ने ।

बेर्ना रोप्नु भन्दा दुई हप्ता अगाडि फर्मा लि नले माटो उपचार गर्ने

सुपारी मुना कुहि ने रोग

बोटको टुप्चा को पातमा पहेंलो घेरा भएको खरानी रङ्गको

थोप्ला बन्दछ । रोगी पातको नशाहरु कालो भएर जान्छन ।

रोगी बि रुवा देखि एमा हटाउने ।

स्ट्रेप्ट्रो माइसि न ०.०५ प्रति शतको झोल बनाएर छर्क ने ।

कोले रोग वा महाली रोग

(koleroga)

रोगी दानाको बाहि री सतहमा पानीले भि जेको जस्तो देखापर्छ र

सेता ढुसीले छोप्छ र छिप्पि नु अगाडि नै फलको भेट्ना हुंदै

पछि पूरै बोट सडेर मर्दछ ।

सडेका मुना र मरेका भागहरु खुर्केर हटाउने ।

कपर अक्सि क्लो राइड ५०% डब्लु.पी. ( ब्ला इटक्स) ३ ग्राम /लीटर

पानीका दरले १ देखि १.५ महि नाको फरकमा छर्क ने ।

बि रुवाको वरिपरी पानी जम्न नदि ने ।

अदुवा गानो कुहि ने

(Rhizome rot)

बोटको माथि ल्लो पातको टुप्पो पहिलि दै पातको कि नार हुदै

रोग तलति र बढदै जान्छ । पछि तल पातसँग जोडि एको ठाउँमा

पानीले भि जेको जस्तो भएर गि लो हुन्छ बि रुवा तान्दा सजि लै

पातसँग छुट्टि एर आँउछ ।

रोगी गाना वा पाना बीउको लागि प्रयोग नगर्ने ।

माटोमा उचि त नि कासको व्यव स्था मि लाउने ।

घुम्ती बाली चक्र अपनाउने ।

कार्वा न्डाजि म ५०% डब्लु. पी. (वेभिष् टिन/डेरोसाल) ले बीउ उपचार गर्ने ।

ट्रा इकाेडर्मा भि रीडी जाैविक विषादीले वी उ उपचार र कम्पा ेट उपचार गर्ने

पातको थोप्ले (Leaf

spot)

पातमा साना, गोला अण्डा कार देखि हल्का पहेला थोप्ला

देखापर्दछ र पछि सुकेर प्वा ल पर्न सक्दछ । पात दोब्रिन्छ,

लत्रि न्छ र बोट होचो हुन्छ ।

रोगी पात जम्मा पारी जलाईदि ने ।

कपर अक्सि क्लो राइड ५०% डव्लु.पी. (व्ला इटक्स) ३ ग्राम/लीटर

पानीका दरले रोग देखापरेपछि छर्क ने ।

बदाम

बेर्ना कुहि ने (Seedling

blight)

ओसि लो ठाउँमा भण्डा र गरेका बीउहरू रोप्दा बोटको फेद

कुहि न्छ र मर्दछ ।

सग्ला र स्वस्थ्य दाना छानेर सुख्खा ठाउँमा भण्डा र गर्ने क्या प्टा न ५०%

डव्लु.पी. विषादीले २ ग्राम प्रति के.जी. बीउका दरले बीउ उपचार गर्ने ।

टीका रोग (Tikka)

पातमा दुई किसि मको, पहेलो रङ्गको थोप्ला र मसि ना,

गोलाकार गाढा खैरो वा कालो रङ्गका थोप्ला हरू देखा

पर्दछ न् ।

रोगी ठुटा जम्मा गरी जलाईदि ने

घुम्ती बाली अपनाउने

क्या प्टा न ५०% डव्लु. पी. विषादी २ ग्राम प्रति के.जी. का दरले बीउ

उपचार गर्ने ।

पातमा थोप्ला देखापर्न थालेपछि कार्वे न्डाजि म ५०% डव्लु.पी

(बेभिष् टिन) १ ग्राम प्रति लीटर वा Chlorthalonil 75% WP

(Diffence, Kaavach, Protector) २ ग्राम प्रति लीटर पानीमा मि साई

१५–२० दि नको अन्तरमा छर्क ने । वा Sulphur 80% WP (Sulfex,

Sulphur, Sulphil) ३ ग्राम प्रति लीटर अथवा Hexaconazole

5%EC (Avon, Comfort, Hexahit) ३ मी.ली प्रति लीटर पानीमा

मि साई छर्क ने ।

ठि गुरे ( Rossete)

बि रुवा असामान्य रुपमा ठि गुरिन गई बोट ज्या दै होचो र सानो

हुन्छ । बि रुवाका पातका नशाहरू फक्रन्न् पातहरू उल्टो

दोब्रिएर जान्छन् । बोटमा कोसा लाग्दैन ।

रोगी बोट उखेली जलाउने ।

घुम्ती बाली लगाउने ।

Dimethoate 30% EC (Rogor, Anugor, Rogohit) १ मी.ली

प्रति लीटर पानीमा मि साई छर्क ने ।

सि ंदुरे (Leaf rust)

पातको तल्लो सतहमा सून्तला रङ्गको पहेंला दानादार थोप्ला

र माथि ल्लो तहमा खैरो थोप्ला देखि न्छन् ।

Chlorthalonil 75% WP (Diffence, Kaavach, Protector) २ ग्राम

प्रति लीटर पानीमा मि साई १५–२०दि नको अन्तरमा छर्क ने वाSulphur

80% WP (Sulfex, Sulphur, Sulphil) ३ ग्राम प्रति लीटर पानीमा

अथवा Hexaconazole 5%EC (Avon, Comfort, Hexahit)

मी.ली प्रति लीटर पानीमा मि साई छर्क ने ।

अलैंची

बाली तथा रोगका नाम

लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. फुर्के (Foorke)

रोगी बि रुवाको फेदमा धेरै स साना काण्डहरू

नि स्कन्छन् र बोटमा फूल फुल्दैन् । बोट होचो

हुन्छ ।

बि रुवा बीउबाट उत्पा द नगर्ने

रोगी बि रुवा जम्मा गरी जलाउने ।

रोगका बि षाणु सार्ने कीरा मार्न Dimethoate 30% EC (Rogor, Anugor,

Rogohit) १ मी.ली प्रति लीटर पानीमा मि साई छर्क ने ।

. छिर्के (Chhirke)

शुरुमा पातका मुख्य नशामा पहेला धब्वा हरू

देखापरी पातमा फैलि न्छन् पछि पहेला

थोप्ला हरू खैरो रङ्ग भई पात सुकेर जान्छ र

बोट होचो भई वृद्धि रोकि न्छ ।

बीउबाट उत्पादि त बेर्ना लगाउने ।

रोगी बि रुवा जम्मा गरी जलाउने ।

मालाथि न ५०% .सी. १ मि .लि . वा Dimethoate 30% EC (Rogor, Anugor,

Rogohit) १ मी.ली प्रति लीटर पानीमा मि साई छर्क ने ।

. जरा तथा गानो कुहि ने

(Rhizome rot)

बोटको गानो पानीले भि जेको जस्तो गि लो

हुन्छ र कालो भएर कुहि न थाल्दछ । बोटको

पातहरू टुप्पो बाट पहेंलि ंदै सुकेर जान्छन् ।

स्वस्थ गाना वा बीउबाट बेर्ना बनाई रोप्ने ।

बोटको गोडमेल गर्दा गानोमा चोटपटक नलाग्ने गरी गर्ने ।

ट्रा इकोडर्मा को प्रयोग गर्ने ।

गुलाब

पहिचान

क्षति को लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. धूले ढूसी/खराने

गुलाबका पात, मुनाहरूमा खरानीको धूलो झरेको

जस्तै गरी रोग देखा पर्दछ र मुना/पातहरू घुम्रि ने

हुन्छन् ।

यो रोगको लक्षण शुरु भएको थाहा पाउने डि नोक्या प ४८% .सी. (केराथेन)

.५ ग्राम प्रति लीटर पानीमा मि साइ वा Carbendazim 50% WP

(Bavistin, Dhanustin, Derosal) .( १ ग्राम प्रति लीटर पानीमा

मि साइअथवा Sulphur 80% WP (Sulfex, Sulphur, Sulphil) ३ ग्राम

प्रति लीटर पानीमा अथवा Hexaconazole 5%EC (Avon, Comfort,

Hexahit) ३ मी.ली प्रति लीटर पानीमामि साई छर्क ने ।

. कालो थोप्ले (Black leaf

spot)

पातको सतहमा पहेंलो घेरा भएका बीचमा कालो

रङ्गका बाटुलो आकारका थोप्ला हरू

देखापर्दछ न् ।

रोग शुरु हुन लागेको थाहा पाउने बित्ति कै म्या न्को जेव डाईथेन एम ४५

(७५डव्लु.पी.), ६ ग्राम प्रति लीटर पानीमा मि साएर । प्रत्येक वर्ष बोट काँटछाँट

गर्ने र मरेका भागहरू हटाउनाले रोगको श्रोत न्यून हुन्छ ।

लिचीको पात गुजुमुज्ज पार्ने सुलसुले

पहिचान

क्षतिको लक्षण

व्यवस्थापन विधि

. यो कीरा एकदमै सानो र सेतो रङ्गको

हुन्छ

पातको तल्लो सतहमा बसी रस

चुस्दछ , पातहरू गुजुमुज्ज भै खैरो

रङ्गमा बदलि न्छ ।

Dicofol 18.5 EC(Colonel) वाPropargite 57% EC (Kingmite, Omite)

३ एम एल प्रतिलि टर पानीमा मि साई छर् ने ।

Close Menu
error: Content is protected !!